نکات کلیدی
- سازمان ملل هشدار داده است که اقیانوسهای جهان زیر فشار «شدید و شتابان» فعالیتهای انسانی قرار گرفتهاند.
- سرعت افزایش سطح دریا از حدود ۲ میلیمتر در سال پیش از ۲۰۱۵ به ۴.۳ میلیمتر در سال ۲۰۲۳ رسیده است.
- تنها ۲۷ درصد از کف اقیانوسها تا سال ۲۰۲۵ نقشهبرداری شده و شناخت بشر از زیستبومهای اعماق دریا همچنان محدود است.
- اقیانوسها تاکنون ۹۰ درصد گرمای اضافی و ۳۰ درصد دیاکسیدکربن ناشی از سوختهای فسیلی را جذب کردهاند.
- سالانه ۵۲.۱ میلیون تن پلاستیک وارد اقیانوسها میشود و حدود ۲۴.۴ تریلیون ذره میکروپلاستیک در دریاها وجود دارد.
سازمان ملل در سومین «گزارش جهانی اقیانوس» هشدار داد که اقیانوسهای جهان در فاصله سالهای اخیر با فشاری شدیدتر، سریعتر و انباشتهتر از گذشته روبهرو شدهاند؛ فشاری که از تغییرات اقلیمی، آلودگی، ماهیگیری صنعتی، رشد جمعیت و ضعف حکمرانی جهانی تغذیه میشود و اکنون خود را در افزایش شتابان سطح دریا، گرمشدن بیسابقه آبها، تخریب تنوع زیستی و گسترش آلودگی پلاستیکی نشان میدهد.
به گزارش پایگاه خبری گزارش سبز، روزنامه گاردین به نقل از سومین «گزارش جهانی اقیانوس» سازمان ملل نوشته است که اقیانوسهای جهان زیر فشار «شدید و شتابان» فعالیتهای انسانی قرار گرفتهاند؛ فشاری که دیگر نه محدود، نه پراکنده و نه قابل چشمپوشی است.
این ارزیابی تازه نشان میدهد که سرعت افزایش سطح دریا در مقایسه با یک دهه گذشته دو برابر شده است. بر اساس یافتههای دانشمندان، نرخ افزایش سطح آب دریاها از حدود ۲ میلیمتر در سال پیش از ۲۰۱۵ به ۴.۳ میلیمتر در سال ۲۰۲۳ رسیده است؛ عددی که نشان میدهد تغییرات اقلیمی دیگر فقط یک هشدار بلندمدت نیست، بلکه در مقیاس زمانی کوتاه نیز آثار خود را بر پایداری سواحل، شهرهای ساحلی و زیستبومهای دریایی آشکار کرده است.
فشار انباشته بر اقیانوسها
در این گزارش آمده است که عوامل فشار بر اقیانوسها در حال «تشدید» هستند. این عوامل شامل آلودگی، ماهیگیری صنعتی در مقیاس بزرگ، افزایش دمای آبها، تغییر جریانهای اقیانوسی و دیگر اثرات ناشی از فعالیتهای انسانی است. نکته مهم گزارش این است که این فشارها به صورت جداگانه عمل نمیکنند، بلکه آثار آنها روی هم انباشته میشود و در نهایت به کاهش گسترده تنوع زیستی و واردشدن فشار شدید به سامانههای اقیانوسی منجر میشود.
سومین گزارش جهانی اقیانوس حاصل کار نزدیک به ۶۰۰ دانشمند از ۸۶ کشور است و وضعیت سلامت اقیانوسها را در بازه سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ بررسی کرده است. گزارش قبلی سازمان ملل که وضعیت اقیانوسها را تا سال ۲۰۱۸ پوشش میداد، از تخریب مداوم محیط زیست دریایی خبر داده بود. اکنون، پنج سال بعد، دانشمندان میگویند شناخت بیشتری از اثرات تجمعی فشارهای انسانی بر اقیانوس به دست آمده و تصویر تازه، نگرانکنندهتر از گذشته است.
گرمشدن سریعتر آبها
یکی از یافتههای مهم گزارش این است که ۱۶ درصد از کل افزایش گرمای اقیانوسهای جهان از سال ۱۹۵۵ تاکنون، فقط پس از سال ۲۰۱۸ رخ داده است. این داده نشان میدهد که اقیانوسها در سالهای اخیر با شتاب بیشتری گرما جذب کردهاند.
بر اساس گزارش، بیشترین میزان نسبی گرمشدن در اقیانوس اطلس و بخشهای جنوبی اقیانوس هند و اقیانوس آرام مشاهده شده است. این روند میتواند پیامدهای گستردهای برای چرخههای آبوهوایی، الگوهای بارش، طوفانها، سامانههای غذایی دریایی و امنیت جوامع ساحلی داشته باشد.
اقیانوسها نقشی مرکزی در تنظیم اقلیم زمین دارند. جریانهای اقیانوسی گرما را در مقیاسهای جهانی و محلی جابهجا میکنند، اما گزارش سازمان ملل تأکید میکند که این جریانها نیز در حال تغییر هستند و پیامدهای آنها برای آینده بحران اقلیمی هنوز به طور کامل شناخته نشده است.
اقیانوس؛ سپر گرمایی زمین
اقیانوسها بیش از ۷۰ درصد سطح زمین را پوشاندهاند و در تنظیم اقلیم، حفظ تنوع زیستی، تأمین غذا، مواد معدنی و انرژی برای انسان نقش کلیدی دارند. گزارش سازمان ملل میگوید اقیانوس تاکنون ۹۰ درصد گرمای اضافی و ۳۰ درصد دیاکسیدکربن آزادشده در جو بر اثر سوزاندن سوختهای فسیلی را جذب کرده است.
این نقش حیاتی، اقیانوسها را به یکی از مهمترین سپرهای طبیعی زمین در برابر بحران اقلیمی تبدیل کرده است. اما همین جذب گسترده گرما و کربن، فشار عظیمی بر زیستبومهای دریایی وارد کرده و توان تابآوری آنها را کاهش داده است.
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، در واکنش به این یافتهها گفت: «ما نمیتوانیم همچنان با اقیانوس بهعنوان منبعی نامحدود رفتار کنیم. همکاری فوری جهانی برای حفاظت از زیستبومهای دریایی ضروری است.»
او افزود: «ما باید رابطهای تازه با اقیانوس بسازیم؛ رابطهای که بر علم استوار باشد، در چارچوب حقوق بینالملل تعریف شود و بر مسئولیت مشترک میان کشورها، بخشها و نسلها تکیه کند.»
فقط ۲۷ درصد کف اقیانوسها نقشهبرداری شده است
با وجود اهمیت حیاتی اقیانوسها، گزارش سازمان ملل تأکید میکند که شکافهای دانشی بزرگی همچنان وجود دارد. تا سال ۲۰۲۵ فقط ۲۷ درصد از کف اقیانوسها نقشهبرداری شده است. این یعنی بخش بزرگی از اعماق دریاها، زیستبومهای آنها و گونههای وابسته به آنها هنوز برای علم ناشناخته یا کمشناخته باقی ماندهاند.
این ناآگاهی در شرایطی خطرناکتر میشود که فشارهایی مانند معدنکاوی در اعماق دریا، ماهیگیری صنعتی و آلودگیهای نوظهور میتوانند پیش از شناخت کامل این زیستبومها، آنها را دچار آسیبهای جبرانناپذیر کنند.
رافائل گونزالس-کیروس، هماهنگکننده مشترک گروه کارشناسان سومین گزارش جهانی اقیانوس، گفت: «ضرورت داشتن اقیانوسی سالم و تابآور هرگز تا این اندازه فوری نبوده است. همکاریهای جهانی، پژوهش و افزایش شناخت ما از اقیانوس، بینشهای ضروری درباره وضعیت زیستبومهای دریایی، تغییرات عمیقی که در آنها رخ میدهد و نیاز آنها به مراقبت فراهم میکند.»
آلودگی پلاستیکی؛ تهدیدی برای بیش از ۴ هزار گونه دریایی
بخش دیگری از گزارش به بحران آلودگی پلاستیکی در دریاها اختصاص دارد. بر اساس این ارزیابی، سالانه ۵۲.۱ میلیون تن پلاستیک وارد اقیانوسها میشود. این حجم عظیم پلاستیک به شکلگیری حدود ۲۴.۴ تریلیون ذره میکروپلاستیک در دریاها کمک کرده است.
میکروپلاستیکها اکنون بر بیش از ۴ هزار گونه دریایی اثر میگذارند. این ذرات میتوانند وارد زنجیره غذایی شوند، سلامت گونههای دریایی را تهدید کنند، زیستگاههای حساس مانند صخرههای مرجانی را تحت فشار قرار دهند و در نهایت به سلامت انسان نیز آسیب برسانند.
آلودگی پلاستیکی در کنار گرمایش اقیانوس، اسیدیشدن آبها، کاهش اکسیژن و صید بیش از حد، یکی از مهمترین نشانههای فشار انسانی بر دریاهاست.
پیشرفت در حفاظت، اما حکمرانی هنوز پراکنده است
گزارش سازمان ملل در کنار هشدارها، به برخی پیشرفتها نیز اشاره کرده است. از جمله این پیشرفتها، معاهده تاریخی دریاهای آزاد است که امسال اجرایی شده و چارچوبی بینالمللی برای حفاظت از دو سوم اقیانوسهای جهان که خارج از صلاحیت ملی کشورها قرار دارند، ایجاد کرده است.
به نوشته گزارش، این معاهده در کنار ۵۶ معاهده دیگر مرتبط با حفاظت از اقیانوسها، توان جهانی برای حفاظت از تنوع زیستی، کاهش یارانههای مضر و مدیریت منابع را تقویت کرده است.
با این حال، ارزیابی سازمان ملل نتیجه میگیرد که حکمرانی اقیانوسها همچنان در بخشها و مناطق مختلف «پراکنده» است. به همین دلیل، تقویت هماهنگی میان کشورها، نهادهای بینالمللی، بخشهای اقتصادی و جوامع محلی برای حفاظت مؤثر از اقیانوسها «حیاتی» توصیف شده است.
رشد جمعیت و فشار بر سواحل
گزارش همچنین رشد جمعیت و تغییرات جمعیتی را از عوامل اصلی اثرگذار بر محیط زیست دریایی میداند. جمعیت جهان از ۷.۷ میلیارد نفر در سال ۲۰۱۷ به ۸.۲ میلیارد نفر در اواخر سال ۲۰۲۴ رسیده است. بیش از یکسوم جمعیت جهان در فاصله کمتر از ۱۰۰ کیلومتری سواحل زندگی میکنند و ۱۱ درصد مردم جهان در مناطقی ساکن هستند که کمتر از ۱۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارند.
این دادهها نشان میدهد که افزایش سطح دریا، فرسایش ساحلی، توفانهای شدیدتر، نفوذ آب شور و تخریب زیستبومهای ساحلی فقط تهدیدی برای طبیعت نیست، بلکه به طور مستقیم با امنیت انسانی، اقتصاد شهری، مهاجرت، زیرساختها و معیشت میلیونها نفر گره خورده است.
هشدار گرینپیس درباره معدنکاوی و ماهیگیری صنعتی
انتشار این گزارش در روز جهانی اقیانوس با واکنش سازمانهای محیط زیستی همراه شد. گرینپیس اعلام کرد یافتههای سازمان ملل باید بهعنوان «هشداری فوری» برای دولتها تلقی شود تا از «آخرین مرز دستنخورده سیاره» در برابر معدنکاوی در اعماق دریا و ماهیگیری صنعتی حفاظت کنند.
لوکاس مئوس، مسئول کارزار جهانی اقیانوس در گرینپیس، گفت: «ما از دولتها میخواهیم پناهگاههای اقیانوسی کاملاً حفاظتشده ایجاد کنند؛ مناطقی وسیع از اقیانوس که از فعالیتهای استخراجی انسانی دور بمانند.»
او افزود دولتها وعده دادهاند تا سال ۲۰۳۰ از ۳۰ درصد اقیانوسهای جهان حفاظت کنند؛ هدفی که به گفته دانشمندان، حداقل میزان لازم برای امکان بازیابی اقیانوسهاست.
اقیانوس در نقطه تصمیمگیری جهانی
سومین گزارش جهانی اقیانوس نشان میدهد که بحران دریاها دیگر فقط مسئلهای زیستمحیطی نیست. این بحران به امنیت غذایی، اقتصاد ساحلی، عدالت اقلیمی، آینده شهرهای ساحلی، تنوع زیستی و توان زمین برای تنظیم اقلیم مربوط است.
پیام اصلی گزارش روشن است: اقیانوسها تا امروز بخش بزرگی از هزینه بحران اقلیمی و توسعه ناپایدار را جذب کردهاند، اما ظرفیت آنها نامحدود نیست. ادامه روند کنونی میتواند سامانههایی را که برای حیات انسان و طبیعت ضروریاند، وارد مرحلهای از فرسایش و بیثباتی کند که بازگشت از آن بسیار دشوار خواهد بود.
