نکات کلیدی:
- جام جهانی ۲۰۲۶ ممکن است تا ۷.۸ میلیون تن دیاکسیدکربن تولید کند؛ رقمی بیش از دو برابر برآورد انتشار کربن جام جهانی قطر ۲۰۲۲.
- بر اساس برآوردها، تا ۸۷ درصد از کل انتشار کربن این رقابتها ناشی از سفر خواهد بود.
- برگزاری مسابقات در ۱۶ شهر و سه کشور میزبان، وابستگی تیمها، هواداران و رسانهها به پروازهای طولانی را افزایش میدهد.
- مصرف دیجیتال شامل پخش آنلاین، پوشش رسانهای، دادههای ورزشی و پلتفرمهای شرطبندی، در حسابداری رسمی پایداری فیفا لحاظ نشده است.
- منتقدان میگویند راهبرد پایداری فیفا هنوز با مقیاس واقعی اثرات اقلیمی جام جهانی ۲۰۲۶ همخوانی ندارد.
محاسبه اقلیمی تازه برای بزرگترین تورنمنت فوتبال
با آغاز جام جهانی ۲۰۲۶ در آمریکای شمالی، این رقابتها هزینهای زیستمحیطی به همراه دارد که از هر دوره پیشین جام جهانی سنگینتر به نظر میرسد. بر اساس ارزیابی کربنی منتشرشده از سوی پلتفرم جهانی حسابداری Greenly، این تورنمنت میتواند ۷.۸ میلیون تن دیاکسیدکربن تولید کند.
برای درک مقیاس این عدد، این میزان تقریباً معادل انتشار سالانه ۱.۷ میلیون خودرو یا کل انتشار سالانه کشور سیرالئون است. این در حالی است که جام جهانی ۲۰۲۲ قطر، که خود بهدلیل ساختوساز گسترده ورزشگاهها با انتقادهای زیستمحیطی روبهرو بود، حدود ۳.۸ میلیون تن انتشار کربن داشت.
عامل اصلی این افزایش، تغییر ساختار رقابتهاست. جام جهانی ۲۰۲۶ با حضور ۴۸ تیم ملی، در ۱۶ شهر و سه کشور میزبان برگزار میشود. برخلاف جام جهانی قطر که در قالبی فشرده و در یک کشور برگزار شد، نسخه آمریکای شمالی از ونکوور در شمال تا میامی در جنوب، حدود ۲۸۰۰ مایل گستردگی جغرافیایی دارد. این یعنی هر جابهجایی تیمها، هر سفر هواداران و هر مأموریت رسانهای، تا حد زیادی به سفر هوایی وابسته خواهد بود.
سفر؛ سهم اصلی در معادله کربن
پژوهشگران برآورد میکنند که تا ۸۷ درصد از کل انتشار کربن جام جهانی ۲۰۲۶ از بخش سفر ناشی شود و سهم عمده آن نیز به حملونقل هوایی مربوط خواهد بود. جغرافیای گسترده مسابقات بهگونهای است که حرکت کمکربن در مقیاس وسیع را عملاً دشوار میکند.
دیوید گوگیشویلی، جغرافیدان دانشگاه لوزان، این مسئله را صریح توضیح داده است: «وقتی تعداد تیمها را افزایش میدهید و سپس مسابقات را در کشوری برگزار میکنید که ابتدا برای رسیدن به آن نیاز به سفر هوایی قابلتوجه وجود دارد و بعد هم بین شهرهای میزبان باید سفرهای زیادی انجام شود، در واقع شاید یک منبع اثر منفی زیستمحیطی را کاهش داده باشید، اما همان اثر را در بخش دیگری افزایش میدهید.»
افزایش تعداد تیمها همچنین به حضور چهار کشور برای نخستینبار در جام جهانی منجر شده است: کیپورد، کوراسائو، اردن و ازبکستان. مادلین اور، بومشناس ورزشی و نویسنده، از اصل حضور این کشورها استقبال کرده اما پرسش اصلی را متوجه هزینه اقلیمی این گسترش کرده است. او گفته است: «این برای آن کشورها عالی است، اما به چه قیمتی؟»
فیفا در بیانیهای به رویترز، به چند اقدام کاهشی اشاره کرده است؛ از جمله استفاده انحصاری از ورزشگاههای موجود، تشویق هواداران به استفاده از حملونقل عمومی، کاهش اتکا به ژنراتورهای دیزلی و اجرای برنامههای مدیریت پسماند. این سازمان اعلام کرده است: «ابتکارهای زیستمحیطی متعددی مرتبط با این تورنمنت، از سوی فیفا و شهرهای میزبان پیش از مسابقات، در طول برگزاری و پس از آن اجرا میشود.»
با این حال، منتقدان معتقدند این اقدامات تنها بخش کوچکی از مسئله را پوشش میدهد.
ردپای نامرئی مصرف دیجیتال
یکی از ابعاد کربنی که در محاسبات رسمی پایداری تقریباً نادیده گرفته میشود، اکوسیستم دیجیتال پیرامون جام جهانی است. پخش آنلاین، پوشش تلویزیونی، جریانهای داده ورزشی و پلتفرمهای شرطبندی به ورودیهای انرژی قابلتوجهی نیاز دارند؛ از زیرساختهای ماهوارهای گرفته تا شبکههای گسترده مراکز داده و میلیاردها دستگاهی که مخاطبان از طریق آنها مسابقات را تماشا میکنند.
مادلین اور، نویسنده کتاب Warming Up: How Climate Change is Changing Sport، این نقطه کور را با لحنی جدی توصیف کرده است: «بخشی از ردپای کربنی که هرگز درباره آن صحبت نمیشود، اما بسیار بسیار بزرگ است، ردپای دیجیتال است.»
مقیاس این موضوع زمانی ملموستر میشود که در سطح شبکه برق ملی بررسی شود. اپراتور ملی سیستم انرژی بریتانیا برآورد کرده است که هر یک از مسابقات مرحله گروهی اسکاتلند و انگلیس میتواند ۶۰۰ مگاوات تقاضای اضافی برق در سطح ملی ایجاد کند؛ رقمی معادل مجموع تقاضای برق شهرهای گلاسگو و لیدز.
عادتهای تماشای چندصفحهای نیز این اثر را تشدید میکند. اور توضیح داده است: «باید در نظر گرفت که همه افرادی که در هر نقطه از جهان مسابقات را تماشا میکنند، بخشی از این مسئله هستند. بیشتر آنها هم روی دو صفحه نمایش تماشا میکنند؛ هم از طریق تلویزیون و هم همزمان از طریق تلفن همراه.»
این الگوی مصرف بهطور کامل از حسابداری اقلیمی منتشرشده فیفا غایب است. اور تأکید کرده است: «وقتی درباره اثر این رویدادها فکر میکنیم، واقعاً باید کل دامنه اثر را در نظر بگیریم.»
افزایش فشار بر نهادهای حکمرانی ورزش
فیفا اعلام کرده است که به ادغام پایداری در جام جهانی متعهد است و بر اساس آنچه «راهبرد جامع پایداری و حقوق بشر» توصیف میکند، بر کاهش انتشار، بهبود کارایی منابع و ایجاد میراث مثبت برای جوامع میزبان تمرکز دارد.
با این حال، گوگیشویلی نسبت به میزان فوریت در رویکرد فعلی این نهاد تردید دارد. او که خود را هوادار فوتبال و طرفدار قدیمی منچستر یونایتد معرفی میکند، ارزیابی انتقادی خود را چنین بیان کرده است: «فیفا آشکارا کاهش اثرات منفی زیستمحیطی خود را در اولویت قرار نمیدهد. باید از سوی رسانهها، بازیکنان، کشورهای عضو، پژوهشگران، دولتها و افکار عمومی بر آن فشار وارد شود.»
پیام جام جهانی ۲۰۲۶ برای مدیران و سرمایهگذاران
برای فعالان ESG و سرمایهگذاران نهادی که در معرض بخشهای ورزش، رسانه یا فناوری مصرفی قرار دارند، جام جهانی ۲۰۲۶ یک لحظه تعیینکننده است. شکاف میان تعهدات اعلامی یک نهاد حکمرانی ورزشی در حوزه پایداری و انتشار قابلاندازهگیری محصول اصلی آن، اکنون قابل محاسبه و در حال گسترش است.
تصمیم ساختاری برای افزایش تعداد تیمها به ۴۸ تیم و توزیع مسابقات در یک جغرافیای قارهای، بدون چارچوب معتبر و متناسب برای جبران یا کاهش انتشار کربن اتخاذ شده است. در کنار آن، حذف انتشار دیجیتال از محاسبات رسمی، بخش روبهرشدی از اثر واقعی اقلیمی این رویداد را از دید حسابداری پایداری پنهان نگه میدارد.
در چنین شرایطی، نهادهای ناظر و چارچوبهای ESG مرتبط با ورزش ممکن است بهزودی نتوانند رویدادی را نادیده بگیرند که بر اساس برآوردهای مستقل دانشگاهی، بزرگترین ردپای کربنی تاریخ فوتبال بینالمللی را رقم خواهد زد.
پرسش اصلی برای سرمایهگذاران، حامیان مالی و شبکههای پخش این است که آیا ارتباط با تورنمنتی در این مقیاس، بهتدریج به ریسک اعتباری اقلیمی تبدیل میشود؛ ریسکی که ارتباطات رسمی پایداری فیفا دیگر قادر به پوشش کامل آن نیست.
