نکات کلیدی
- هیچیک از شاخصهای سلامت دارای هدف عددی، در سطح جهانی در مسیر تحقق کامل اهداف ۲۰۳۰ قرار ندارد.
- همهگیری کووید-۱۹ بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ با حدود ۲۲.۱ میلیون مرگ مازاد همراه بوده است.
- امید زندگی جهانی که پیش از همهگیری به ۷۳ سال رسیده بود، در سال ۲۰۲۱ به ۷۱ سال کاهش یافت و تا ۲۰۲۳ دوباره به ۷۳ سال بازگشت.
- در سال ۲۰۲۴، حدود ۱.۳ میلیون نفر بهتازگی به HIV مبتلا شدند و ۱۰.۷ میلیون نفر به سل مبتلا شدند.
- در سال ۲۰۲۴، حدود ۲۸۲ میلیون مورد مالاریا در جهان ثبت شد؛ نرخ بروز این بیماری نسبت به ۲۰۱۵ حدود ۸.۵ درصد افزایش داشته است.
- در سال ۲۰۲۲، حدود ۲.۱ میلیارد نفر به دلیل پرداخت مستقیم هزینههای سلامت با فشار مالی روبهرو بودند.
- در سال ۲۰۲۳ از حدود ۶۱ میلیون مرگ جهانی، فقط ۱۲ میلیون مرگ با علت معنادار و کدگذاریشده ثبت شده است.
گزارش تازه سازمان بهداشت جهانی نشان میدهد جهان در کمتر از پنج سال مانده به ضربالاجل ۲۰۳۰، در مسیر تحقق اهداف سلامت مرتبط با توسعه پایدار قرار ندارد؛ هرچند برخی شاخصها مانند کاهش مرگومیر مادران و کودکان، کاهش مصرف دخانیات، کاهش مصرف الکل و بهبود دسترسی به آب آشامیدنی و خدمات بهداشتی روندی مثبت داشتهاند، سرعت پیشرفت در بیشتر حوزهها کافی نیست و شکافهای آماری، مالی و منطقهای همچنان تصمیمگیری سلامت جهانی را محدود میکند.
پیشرفت کند در شاخصهای سلامت جهانی
به گزارش پایگاه خبری گزارش سبز، سازمان بهداشت جهانی در گزارش آماری سلامت جهان ۲۰۲۶ اعلام کرد که پیشرفت جهانی به سوی اهداف سلامت و شاخصهای مرتبط با اهداف توسعه پایدار، نابرابر و کندتر از سطح مورد نیاز برای تحقق اهداف ۲۰۳۰ است.
در این گزارش ۵۲ شاخص سلامت و شاخصهای مرتبط با سلامت بررسی شدهاند. بیش از نیمی از این شاخصها دارای هدف عددی مشخص هستند، اما هیچکدام در سطح جهانی در مسیر تحقق کامل هدف تعیینشده قرار ندارند. همچنین برای بخشی از شاخصها، کمبود دادههای بهروز و قابل اتکا مانع ارزیابی دقیق روند جهانی شده است.
۲۲.۱ میلیون مرگ مازاد در چهار سال همهگیری
یکی از مهمترین دادههای گزارش به پیامدهای مرگومیر ناشی از همهگیری کووید-۱۹ مربوط است. برآورد سازمان بهداشت جهانی نشان میدهد از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ حدود ۲۲.۱ میلیون مرگ مازاد در جهان رخ داده است؛ رقمی که حدود سه برابر مرگهای رسمی گزارششده بر اثر کووید-۱۹، یعنی ۷ میلیون مرگ، است.
مرگهای مازاد در سال ۲۰۲۱ به اوج رسید و به حدود ۱۰.۴ میلیون مرگ رسید. این رقم در سال ۲۰۲۳ به ۳.۳ میلیون مرگ کاهش یافت. گزارش نشان میدهد مردان در تمام دوره همهگیری نرخ مرگومیر مازاد بالاتری نسبت به زنان داشتند؛ بهطوریکه در اوج سال ۲۰۲۱، نرخ مرگ مازاد تعدیلشده بر اساس سن در مردان حدود ۵۰ درصد بیشتر از زنان بود.
کاهش و بازگشت امید زندگی جهانی
پیش از همهگیری، امید زندگی جهانی از ۶۷ سال در سال ۲۰۰۰ به ۷۳ سال در سال ۲۰۱۹ رسیده بود. اما کووید-۱۹ نزدیک به یک دهه پیشرفت در این شاخص را از بین برد. امید زندگی جهانی در سال ۲۰۲۱ به ۷۱ سال کاهش یافت و سپس در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ دوباره به ۷۳ سال بازگشت.
امید زندگی سالم نیز از ۵۸ سال در سال ۲۰۰۰ به ۶۳ سال در سال ۲۰۱۹ رسیده بود، اما در سال ۲۰۲۱ به ۶۱ سال کاهش یافت و در سال ۲۰۲۳ دوباره به ۶۳ سال رسید. با این حال، سازمان جهانی بهداشت تأکید میکند که بازیابی این شاخصها در همه مناطق و گروههای درآمدی یکسان نبوده است.
بیماریهای عفونی؛ کاهش HIV و سل، افزایش مالاریا
در حوزه بیماریهای عفونی، گزارش تصویری ترکیبی از پیشرفت و عقبماندگی ارائه میدهد. در سال ۲۰۲۴، حدود ۱.۳ میلیون نفر در جهان بهتازگی به HIV مبتلا شدند؛ این رقم نسبت به سال ۲۰۱۰ کاهش ۴۰ درصدی را نشان میدهد، اما هنوز برای تحقق هدف جهانی کافی نیست.
در همان سال، حدود ۱۰.۷ میلیون نفر به سل مبتلا شدند. نرخ بروز سل در جهان از ۱۵۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت در سال ۲۰۱۵ به ۱۳۱ مورد در سال ۲۰۲۴ کاهش یافت؛ یعنی کاهش ۱۲ درصدی. این میزان فاصله زیادی با هدف راهبرد پایان سل دارد که کاهش ۸۰ درصدی تا سال ۲۰۳۰ را دنبال میکند.
در مقابل، مالاریا روندی نگرانکننده داشته است. در سال ۲۰۲۴، حدود ۲۸۲ میلیون مورد مالاریا در جهان برآورد شد. نرخ بروز این بیماری به ۶۴ مورد در هر هزار نفر جمعیت در معرض خطر رسید؛ رقمی که نسبت به خط پایه سال ۲۰۱۵ افزایش ۸.۵ درصدی را نشان میدهد.
بار سنگین سوءتغذیه، کمخونی و اضافهوزن کودکان
گزارش سازمان بهداشت جهانی نشان میدهد در سال ۲۰۲۴، حدود ۱۵۰.۲ میلیون کودک زیر پنج سال در جهان دچار کوتاهقدی ناشی از سوءتغذیه بودند. این رقم نسبت به ۱۸۰.۴ میلیون کودک در سال ۲۰۱۲ کاهش یافته، اما سرعت کاهش برای رسیدن به هدف جهانی کافی نیست.
همچنین در سال ۲۰۲۴، حدود ۴۲.۸ میلیون کودک زیر پنج سال دچار لاغری مفرط و ۳۵.۵ میلیون کودک دچار اضافهوزن بودند. شیوع جهانی اضافهوزن در کودکان زیر پنج سال از ۵.۳ درصد در سال ۲۰۱۲ به ۵.۵ درصد در سال ۲۰۲۴ رسیده است.
در بخش سلامت زنان نیز وضعیت نگرانکننده است. شیوع کمخونی در زنان ۱۵ تا ۴۹ سال از ۲۷.۶ درصد در سال ۲۰۱۲ به ۳۰.۷ درصد در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است. برآورد میشود در سال ۲۰۲۳ حدود ۶۰۵ میلیون زن در این گروه سنی در جهان دچار کمخونی بودهاند.
۲.۱ میلیارد نفر زیر فشار هزینههای سلامت
پوشش همگانی سلامت نیز با کندی جدی روبهروست. شاخص جهانی پوشش خدمات سلامت از ۶۸ در سال ۲۰۱۵ به ۷۱ در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است. این رشد فقط سه واحدی نشان میدهد سرعت پیشرفت در دوره اهداف توسعه پایدار بهطور قابلتوجهی کاهش یافته است.
در بعد مالی، وضعیت فشار هزینههای سلامت همچنان گسترده است. در سال ۲۰۲۲، حدود ۲.۱ میلیارد نفر در جهان به دلیل پرداخت مستقیم هزینههای سلامت با دشواری مالی مواجه بودند. از این میان، ۱.۶ میلیارد نفر یا در فقر زندگی میکردند یا به دلیل هزینههای سلامت به فقر کشیده شده بودند.
شکاف در واکسیناسیون کودکان
گزارش سازمان بهداشت جهانی نشان میدهد پوشش واکسیناسیون پایه کودکان هنوز به هدف جهانی ۹۰ درصد نرسیده است. پوشش دوز سوم واکسن دیفتری, کزاز و سیاهسرفه در حدود ۸۵ درصد متوقف شده و پوشش دوز دوم واکسن سرخک در سال ۲۰۲۴ فقط ۷۶ درصد بوده است.
در مقابل، واکسیناسیون ویروس پاپیلومای انسانی رشد سریعتری داشته و پوشش جهانی آن از ۱۲ درصد در سال ۲۰۲۱ به ۲۸ درصد در سال ۲۰۲۴ رسیده است؛ با این حال، این رشد از سطح پایه بسیار پایین آغاز شده و همچنان با هدف جهانی فاصله زیادی دارد.
مرگ مادران و کودکان؛ پیشرفت مهم اما ناکافی
نسبت مرگومیر مادران در جهان از ۳۲۸ مرگ در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده در سال ۲۰۰۰ به ۱۹۷ مرگ در سال ۲۰۲۳ کاهش یافته است. این کاهش ۴۰ درصدی نشاندهنده پیشرفت مهم در سلامت مادران است، اما عدد ۲۰۲۳ هنوز تقریباً سه برابر هدف توسعه پایدار، یعنی کمتر از ۷۰ مرگ در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده تا سال ۲۰۳۰، است.
در سال ۲۰۲۳، حدود ۲۶۰ هزار مرگ مادران در جهان ثبت شده است؛ معادل ۷۱۲ مرگ در هر روز یا یک مرگ در هر دو دقیقه.
در حوزه مرگومیر کودکان، تعداد مرگ کودکان زیر پنج سال از ۱۰.۱ میلیون در سال ۲۰۰۰ به ۴.۹ میلیون در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است. نرخ مرگومیر کودکان زیر پنج سال نیز از ۷۶.۷ مرگ در هر هزار تولد زنده به ۳۷.۴ مرگ رسیده است.
با این حال، گزارش هشدار میدهد که سرعت پیشرفت در دوره ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ نسبت به دوره ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۵ کاهش یافته است. اگر روند فعلی ادامه یابد، ۶۰ کشور به هدف مرگومیر کودکان زیر پنج سال و ۶۶ کشور به هدف مرگومیر نوزادان تا سال ۲۰۳۰ نخواهند رسید.
آلودگی هوا؛ ۶.۶ میلیون مرگ در سال ۲۰۲۱
آلودگی هوا همچنان یکی از بزرگترین تهدیدهای سلامت عمومی جهان است. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۱ مواجهه با آلودگی هوای خانگی و محیطی ناشی از ذرات معلق با حدود ۶.۶ میلیون مرگ و ۱۸۴ میلیون سال عمر تعدیلشده با ناتوانی همراه بوده است.
نرخ جهانی مرگومیر استانداردشده بر اساس سن ناشی از آلودگی هوای خانگی و محیطی از ۱۱۶ مرگ در هر ۱۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۱۵ به ۹۵ مرگ در سال ۲۰۲۱ کاهش یافته است. با وجود این کاهش، بار مرگومیر ناشی از آلودگی هوا همچنان بسیار بالاست.
دسترسی بهتر به آب، بهداشت و سوخت پاک
در فاصله سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴، دسترسی جهانی به خدمات آب آشامیدنی ایمن از ۶۸ درصد به ۷۴ درصد افزایش یافته و ۹۶۱ میلیون نفر دیگر به این خدمات دسترسی پیدا کردهاند.
در همین دوره، دسترسی به خدمات بهداشتی ایمن از ۴۸ درصد به ۵۸ درصد رسید و حدود ۱.۲ میلیارد نفر دیگر از این خدمات برخوردار شدند. همچنین حدود ۱.۶ میلیارد نفر به خدمات پایه بهداشت دسترسی پیدا کردند.
در بخش انرژی خانگی، در سال ۲۰۲۴ حدود ۷۵ درصد جمعیت جهان به سوختها و فناوریهای پاک پختوپز دسترسی داشتند؛ اما همچنان حدود ۲ میلیارد نفر ناچار به استفاده از سوختها و فناوریهای آلاینده برای پختوپز بودند.
بحران دادههای مرگومیر؛ فقط یکپنجم مرگها با علت معنادار ثبت میشود
یکی از مهمترین محورهای گزارش ۲۰۲۶ سازمان جهانی بهداشت، ضعف نظامهای ثبت مرگ و علت مرگ است. در سال ۲۰۲۳، حدود ۶۱ میلیون مرگ در جهان برآورد شد، اما فقط ۲۱ میلیون مرگ با اطلاعات علت مرگ به سازمان جهانی بهداشت گزارش شد.
از این تعداد، تنها حدود ۱۲ میلیون مرگ دارای علت معنادار و کدگذاریشده بر اساس طبقهبندی بینالمللی بیماریها بود؛ یعنی فقط یکپنجم کل مرگهای برآوردشده جهان.
تا پایان سال ۲۰۲۵، فقط ۱۸ درصد کشورها دادههای مرگومیر خود را با تأخیر یکساله یا کمتر گزارش کردهاند و ۳۲ درصد کشورهای عضو سازمان جهانی بهداشت تاکنون هیچ دادهای درباره علت مرگ به این سازمان ارائه نکردهاند.
جمعبندی
گزارش آماری سلامت جهان ۲۰۲۶ نشان میدهد سلامت جهانی در نقطهای حساس قرار دارد. جهان در برخی حوزهها از جمله کاهش مرگومیر کودکان، افزایش دسترسی به آب و بهداشت، کاهش مصرف دخانیات و کاهش نسبی مرگومیر ناشی از برخی عوامل خطر پیشرفت کرده است، اما سرعت این پیشرفت برای تحقق اهداف ۲۰۳۰ کافی نیست.
از سوی دیگر، همهگیری کووید-۱۹، فشار هزینههای سلامت، تداوم شکافهای منطقهای، افزایش برخی بیماریها مانند مالاریا و ضعف جدی نظامهای داده و ثبت مرگومیر، مسیر دستیابی به توسعه پایدار در حوزه سلامت را پیچیدهتر کرده است.
