نکات کلیدی
- روز جهانی اقیانوس ۲۰۲۶ با محور «Reimagine» برگزار میشود؛ محوری که بر بازاندیشی رابطه انسان با اقیانوس تأکید دارد.
- اقیانوس بیش از ۷۰ درصد سطح زمین را پوشانده، دستکم ۵۰ درصد اکسیژن سیاره را تولید میکند و حدود ۳۰ درصد دیاکسیدکربن ناشی از فعالیتهای انسانی را جذب میکند.
- سازمان جهانی هواشناسی اعلام کرده است که گرمای اقیانوس در سال ۲۰۲۵ به بالاترین سطح ثبتشده در رکورد ۶۶ ساله رسید.
- از اوایل ۲۰۲۳ تا میانه ۲۰۲۵، تنش گرمایی مرتبط با سفیدشدگی مرجانها حدود ۸۴ درصد پهنههای مرجانی جهان را تحت تأثیر قرار داد.
- تولید جهانی شیلات و آبزیپروری در سال ۲۰۲۲ به رکورد ۲۲۳.۲ میلیون تن رسید؛ ۴.۴ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۰.
- سالانه حدود ۱۹ تا ۲۳ میلیون تن پسماند پلاستیکی وارد اکوسیستمهای آبی جهان میشود.
- پیمان تنوع زیستی مناطق فراتر از صلاحیت ملی، موسوم به BBNJ، از ۱۷ ژانویه ۲۰۲۶ لازمالاجرا شده و میتواند مسیر حفاظت از دریاهای آزاد را تغییر دهد.
به گزارش پایگاه خبری گزارش سبز، جهان در روز جهانی اقیانوس ۲۰۲۶ با واقعیتی دوگانه روبهروست؛ از یکسو اقیانوس همچنان منبع حیات، غذا، اکسیژن، اشتغال و تنظیم اقلیم است و از سوی دیگر، دادههای تازه از سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۶ نشان میدهد فشار انسان بر این پهنه آبی به مرحلهای رسیده که دیگر نمیتوان آن را مسئلهای دور از زندگی روزمره دانست. شعار امسال سازمان ملل برای روز جهانی اقیانوس، «Reimagine»، دقیقاً بر همین تغییر نگاه تأکید دارد: اقیانوس نه منبعی بیپایان برای برداشت، بلکه سامانهای زنده و آسیبپذیر است که آینده انسان به سلامت آن گره خورده است.
اقیانوس؛ ستون پنهان حیات روی زمین
اقیانوس بیش از ۷۰ درصد سطح سیاره را پوشانده و یکی از پایههای اصلی پایداری حیات روی زمین است. این پهنه عظیم آبی، دستکم نیمی از اکسیژن زمین را تولید میکند، بخش بزرگی از تنوع زیستی سیاره را در خود جای داده و منبع اصلی پروتئین برای بیش از یک میلیارد نفر در جهان به شمار میرود.
نقش اقیانوس فقط زیستمحیطی نیست. سازمان ملل برآورد کرده است که تا سال ۲۰۳۰ حدود ۴۰ میلیون نفر در صنایع مبتنی بر اقیانوس مشغول به کار خواهند بود. از شیلات و حملونقل دریایی تا گردشگری ساحلی، انرژیهای دریایی، زیستفناوری و اقتصاد آبی، بخش مهمی از معیشت و امنیت غذایی جهان به دریاها وابسته است.
اما همین منبع حیات در سالهای اخیر زیر فشار همزمان چند بحران قرار گرفته است: گرمایش بیسابقه آبها، اسیدیشدن اقیانوس، افزایش آلودگی پلاستیکی، سفیدشدگی گسترده مرجانها، صید بیرویه، کاهش ذخایر ماهی و شکاف عمیق در حفاظت از دریاهای آزاد.
رکورد تازه گرمای اقیانوس در ۲۰۲۵
جدیدترین گزارش سازمان جهانی هواشناسی درباره وضعیت اقلیم جهان نشان میدهد سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ گرمترین دوره ۱۱ ساله ثبتشده در تاریخ بودهاند. در همین گزارش، اقیانوس بهعنوان یکی از اصلیترین شاخصهای بحران اقلیمی معرفی شده است؛ زیرا بیشترین بخش گرمای اضافی سامانه زمین در آبهای اقیانوس ذخیره میشود.
بر اساس دادههای این گزارش، محتوای گرمایی اقیانوس در سال ۲۰۲۵ به بالاترین سطح ثبتشده در دوره ۶۶ ساله رصدهای علمی رسید و رکورد سال ۲۰۲۴ را پشت سر گذاشت. همچنین در ۹ سال گذشته، هر سال یک رکورد تازه در گرمای اقیانوس ثبت شده است. این روند نشان میدهد بحران گرمایش جهانی فقط در دمای هوا قابل مشاهده نیست؛ بخش عمده آن در لایههای عمیقتر اقیانوس انباشته میشود.
افزایش گرمای اقیانوس پیامدهایی مستقیم دارد: بالا آمدن سطح آب دریاها، تشدید طوفانها و سیکلونهای حارهای، تغییر مسیر گونههای دریایی، کاهش اکسیژن محلول، فشار بر شیلات و آسیب به زیستگاههای حساس مانند مرجانها، مانگروها و علفزارهای دریایی.
سفیدشدگی مرجانها؛ هشدار زنده از زیر آب
یکی از جدیترین نشانههای فشار گرمایی بر اقیانوس، سفیدشدگی مرجانهاست. بر اساس اعلام NOAA، چهارمین رویداد جهانی سفیدشدگی مرجانها که از اوایل ۲۰۲۳ آغاز شد، از نظر گستره جغرافیایی یکی از شدیدترین رویدادهای ثبتشده بوده است.
دادههای تازه نشان میدهد از اوایل ۲۰۲۳ تا میانه ۲۰۲۵، تنش گرمایی در سطحی که میتواند سفیدشدگی مرجانها را رقم بزند، حدود ۸۴ درصد پهنههای مرجانی جهان را در اقیانوسهای آرام، اطلس و هند تحت تأثیر قرار داده است. سفیدشدگی مرجانها فقط تغییر رنگ یک اکوسیستم نیست؛ این رخداد میتواند به مرگ مرجانها، کاهش تنوع زیستی، تضعیف حفاظت طبیعی سواحل و آسیب به معیشت جوامعی منجر شود که به گردشگری، صید و زیستبومهای مرجانی وابستهاند.
مرجانها با وجود آنکه بخش کوچکی از بستر اقیانوس را تشکیل میدهند، زیستگاه بخش بزرگی از گونههای دریایی هستند. بنابراین بحران مرجانها، بحرانی محدود به یک گونه یا منطقه نیست؛ بلکه نشانهای از اختلال گسترده در کارکردهای زیستی اقیانوس است.
شیلات و آبزیپروری؛ رکورد تولید و نگرانی از پایداری
دادههای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد نشان میدهد تولید جهانی شیلات و آبزیپروری در سال ۲۰۲۲ به رکورد ۲۲۳.۲ میلیون تن رسید؛ رقمی که ۴.۴ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۰ است. از این میزان، ۱۸۵.۴ میلیون تن مربوط به جانوران آبزی و ۳۷.۸ میلیون تن مربوط به جلبکها بوده است.
برای نخستینبار، آبزیپروری از نظر تولید جانوران آبزی از صید سنتی پیشی گرفت. این تحول نشان میدهد تأمین غذای دریایی جهان بیش از گذشته به پرورش آبزیان وابسته شده است. مصرف سرانه غذاهای آبزی نیز در سال ۲۰۲۲ به حدود ۲۰.۷ کیلوگرم رسید؛ شاخصی که اهمیت اقیانوس و منابع آبی را در امنیت غذایی جهانی نشان میدهد.
با این حال، رشد تولید به معنای پایداری نیست. گزارشهای FAO نشان میدهد هنوز بخش قابلتوجهی از ذخایر ماهی تحت فشار صید بیرویه قرار دارد. در تازهترین ارزیابی جامع FAO، حدود ۶۴.۵ درصد ذخایر ماهی در سطح زیستی پایدار ارزیابی شدهاند و ۳۵.۵ درصد در وضعیت صید بیش از حد قرار دارند. این آمار نشان میدهد مدیریت مؤثر شیلات، کنترل صید غیرقانونی و کاهش فشار بر گونههای آسیبپذیر همچنان از اولویتهای اصلی حکمرانی اقیانوس است.
آلودگی پلاستیکی؛ بحران روزمرهای که به دریا ختم میشود
بحران اقیانوس فقط از گرمایش و صید بیرویه نمیآید. آلودگی پلاستیکی یکی از ملموسترین و گستردهترین تهدیدها برای اکوسیستمهای آبی است. بر اساس دادههای برنامه محیط زیست سازمان ملل، هر سال حدود ۱۹ تا ۲۳ میلیون تن پسماند پلاستیکی وارد اکوسیستمهای آبی، از رودخانهها و دریاچهها تا دریاها، میشود.
پلاستیکها زیستگاههای دریایی را تغییر میدهند، وارد زنجیره غذایی میشوند، به پرندگان و آبزیان آسیب میزنند و با تبدیل شدن به میکروپلاستیک، فرایند آلودگی را به سطحی نامرئی اما پایدار میبرند. این آلودگی فقط تهدیدی برای گونههای دریایی نیست؛ بلکه به امنیت غذایی، سلامت انسان، اقتصاد ساحلی و توان اکوسیستمها برای سازگاری با تغییرات اقلیمی آسیب میزند.
اگر اقدام جهانی جدی انجام نشود، انتشار پسماند پلاستیکی در اکوسیستمهای آبی میتواند تا سال ۲۰۴۰ چند برابر شود. همین نگرانیها باعث شده مذاکرات برای دستیابی به پیمان جهانی پلاستیک در سالهای اخیر به یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری محیط زیستی تبدیل شود.
حفاظت از اقیانوس؛ پیشرفت کند در برابر هدف ۳۰ درصدی
جهان در چارچوب هدف جهانی ۳۰ در ۳۰ متعهد شده است تا سال ۲۰۳۰ دستکم ۳۰ درصد از خشکیها و آبهای جهان را حفاظت کند. با این حال، دادههای Protected Planet نشان میدهد مسیر حفاظت از اقیانوس هنوز با این هدف فاصله زیادی دارد.
بر اساس دادههای منتشرشده در سال ۲۰۲۴، حدود ۸.۶ درصد از مناطق اقیانوسی و ساحلی جهان در محدوده مناطق حفاظتشده یا حفاظتشده مؤثر قرار داشتند. اگرچه در سالهای اخیر پیشرفتهایی حاصل شده و سطح حفاظت رسمی افزایش یافته است، اما برای رسیدن به هدف ۳۰ درصدی تا پایان دهه جاری، جهان باید شتاب حفاظت دریایی را بهطور چشمگیری افزایش دهد.
چالش بزرگتر در دریاهای آزاد است؛ مناطقی فراتر از صلاحیت ملی که بخش عمده اقیانوس را تشکیل میدهند. حفاظت از این مناطق بدون همکاری جهانی، قواعد مشترک و سازوکارهای الزامآور ممکن نیست.
پیمان BBNJ؛ نقطه عطف حکمرانی اقیانوس در ۲۰۲۶
یکی از مهمترین تحولات سال ۲۰۲۶ در حکمرانی اقیانوس، لازمالاجرا شدن پیمان تنوع زیستی مناطق فراتر از صلاحیت ملی یا BBNJ است. این توافق که پس از سالها مذاکره به نتیجه رسید، از ۱۷ ژانویه ۲۰۲۶ وارد مرحله اجرا شد و هدف آن حفاظت و استفاده پایدار از تنوع زیستی دریایی در مناطقی است که خارج از صلاحیت ملی کشورها قرار دارند.
اهمیت این پیمان در آن است که برای نخستینبار چارچوبی جهانی و الزامآور برای بخشی از اقیانوس ایجاد میکند که پیشتر از نظر حکمرانی حفاظتی با خلأهای جدی روبهرو بود. این توافق میتواند مسیر ایجاد مناطق حفاظتشده دریایی در دریاهای آزاد، ارزیابی اثرات زیستمحیطی فعالیتهای انسانی، دسترسی منصفانه به منابع ژنتیکی دریایی و انتقال دانش و فناوری به کشورهای در حال توسعه را تقویت کند.
با این حال، اجرای موفق این پیمان به اراده سیاسی، تأمین مالی، ظرفیت علمی، شفافیت دادهها و همکاری کشورها بستگی دارد. در غیر این صورت، BBNJ نیز ممکن است مانند بسیاری از تعهدات محیط زیستی، میان متن حقوقی و واقعیت میدانی فاصله پیدا کند.
ارزیابی جهانی اقیانوس؛ علم در برابر تصمیمهای سیاسی
همزمان با روز جهانی اقیانوس ۲۰۲۶، سازمان ملل سومین ارزیابی جهانی اقیانوس را منتشر میکند؛ گزارشی علمی که حاصل مشارکت صدها کارشناس از دهها کشور است و وضعیت اقیانوس را از منظر محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی بررسی میکند.
اهمیت این ارزیابی در آن است که اقیانوس را نه فقط بهعنوان یک پهنه طبیعی، بلکه بهعنوان سامانهای پیوندخورده با غذا، اشتغال، سلامت، عدالت اجتماعی، اقلیم و حکمرانی جهانی تحلیل میکند. چنین رویکردی برای دهه پیش رو حیاتی است؛ زیرا بحران اقیانوس فقط با پروژههای حفاظتی پراکنده حل نمیشود و نیازمند تغییر در الگوی تولید، مصرف، تجارت، انرژی، کشاورزی، حملونقل و مدیریت پسماند است.
بازاندیشی رابطه انسان با اقیانوس
شعار روز جهانی اقیانوس ۲۰۲۶، «Reimagine»، دعوتی برای تغییر نگاه است. انسان برای دههها اقیانوس را منبعی دور، پهناور و پایانناپذیر تصور کرده است؛ جایی برای برداشت غذا، مسیر تجارت، منبع انرژی، محل دفع آلودگی و گاه عرصه رقابت ژئوپلیتیک. اما دادههای سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۶ نشان میدهد این تصور دیگر پایدار نیست.
اقیانوس در هوایی که تنفس میکنیم، غذایی که مصرف میکنیم، اقلیمی که در آن زندگی میکنیم و اقتصادی که به آن وابستهایم حضور دارد. بنابراین حفاظت از اقیانوس یک موضوع تخصصی محدود به دانشمندان دریایی نیست؛ بخشی از امنیت انسانی، توسعه پایدار و عدالت بیننسلی است.
روز جهانی اقیانوس ۲۰۲۶ یادآور این واقعیت است که جهان وارد مرحلهای شده که در آن «استفاده از اقیانوس» باید جای خود را به «همزیستی با اقیانوس» بدهد. این تغییر، فقط با شعار محقق نمیشود؛ به کاهش انتشار گازهای گلخانهای، مهار آلودگی پلاستیکی، اصلاح یارانههای مخرب شیلات، حفاظت واقعی از مناطق دریایی، تقویت علم اقیانوس، اجرای پیمانهای جهانی و مشارکت جوامع ساحلی نیاز دارد.
جمعبندی
اقیانوس هنوز یکی از بزرگترین فرصتهای جهان برای تابآوری اقلیمی، امنیت غذایی و توسعه پایدار است؛ اما این فرصت بهسرعت در حال تبدیل شدن به بحران است. از رکورد گرمای اقیانوس در ۲۰۲۵ تا سفیدشدگی گسترده مرجانها، از ورود میلیونها تن پلاستیک به اکوسیستمهای آبی تا فشار بر ذخایر ماهی، همه نشانهها یک پیام مشترک دارند: آینده اقیانوس به تصمیمهای همین دهه وابسته است.
سال ۲۰۲۶ با اجرای پیمان BBNJ، انتشار سومین ارزیابی جهانی اقیانوس و محور «بازاندیشی» در روز جهانی اقیانوس میتواند نقطه عطفی برای حکمرانی دریایی باشد؛ اما فقط در صورتی که کشورها، شرکتها و شهروندان از مرحله آگاهی عبور کنند و وارد مرحله اقدام شوند.
