نکات کلیدی:
- آلودگی پلاستیکی اقیانوسها همچنان رو به افزایش است و سالانه حدود ۵۲.۱ میلیون تن پسماند پلاستیکی وارد محیط میشود.
- بیش از ۴ هزار گونه دریایی بر اساس ارزیابی جهانی اقیانوسها تحت تأثیر پلاستیکها قرار گرفتهاند.
- فقط ۳ تا ۴ درصد از کل پلاستیکهای اقیانوسی بهصورت شناور یا در سواحل دیده میشوند و بخش بزرگی از آلودگی پنهان، پراکنده یا در عمق آبهاست.
- حدود ۲۴.۴ تریلیون قطعه میکروپلاستیک در لایههای بالایی اقیانوسهای جهان وجود دارد.
- کارشناسان میگویند پاکسازی سواحل و بازیافت کافی نیست و جهان به یک پیمان الزامآور جهانی برای کاهش تولید و مصرف پلاستیک نیاز دارد.
به گزارش پایگاه خبری گزارش سبز، از دستکشهای جراحی گرفته تا بطریهای آب، کیسههای خرید و آدامس، پلاستیک در همه بخشهای زندگی روزمره انسان حضور دارد. پلاستیکها نماد راحتی و مصرف آسان هستند؛ دوام بالای آنها وابستگی انسان به این مواد را عمیقتر کرده، اما همین ویژگی، محیط زیست را نیز تحت فشار قرار داده است.
زمانی که پلاستیکها وارد محیط دریایی میشوند، قطعات بزرگتر آنها حیات وحش را خفه میکند و زیستگاههای شکنندهای مانند صخرههای مرجانی را بر هم میزند. سپس این قطعات به میکروپلاستیکهای سمی تبدیل میشوند و زنجیره غذایی را آلوده میکنند. حتی هنگامی که پلاستیکها از نظر فیزیکی کاملا تجزیه میشوند، پیوندهای شیمیایی آنها باقی میماند و آثارشان ادامه پیدا میکند.
بر اساس ارزیابی جهانی اقیانوسها، امروز بیش از ۴ هزار گونه دریایی تحت تأثیر پلاستیکها قرار دارند. این ارزیابی، تنها تحلیل جهانی از وضعیت اقیانوسها بر پایه سه ستون توسعه پایدار یعنی محیط زیست، اقتصاد و جامعه است.
دکتر ایان باتلر، یکی از ویراستاران این گزارش ۱۶۰۰ صفحهای که با مشارکت بیش از ۶۵۰ کارشناس تهیه شده، گفته است کل سامانه دریایی در حال تأثیرپذیری است: «تغذیه، سوختوساز، عملکرد ایمنی، رشد و تولیدمثل گونهها تحت تأثیر قرار میگیرد. پلاستیکها آنها را ضعیف میکند، میکشد و ترکیب جمعیتها را تغییر میدهد.»
در آستانه روز جهانی اقیانوس در ۸ ژوئن، پنج نکته مهم درباره پلاستیکهای اقیانوسی مطرح شده است.
۱. آلودگی پلاستیکی اقیانوسها همچنان در حال افزایش است
میزان پلاستیک موجود در اقیانوس همچنان رو به افزایش است. این روند ناشی از مدیریت نادرست پسماند، رهاسازی زباله، سایش و فرسایش میکروپلاستیکها و فعالیتهای دریایی است. میزان انتشار پسماند پلاستیکی سالانه حدود ۵۲.۱ میلیون تن برآورد میشود.
الگوهای منطقهای نیز متفاوت است. در شمال جهانی، رهاسازی زباله به عنوان بزرگترین منبع آلودگی توصیف میشود، در حالی که در جنوب جهانی، پسماندهای جمعآورینشده سهم غالب را دارند.
این نشتها و ورودهای کنترلنشده، همان چیزی است که آسیب گستردهای به اقیانوس وارد میکند. دکتر باتلر هشدار داده است: «آنچه چشمهای ما میبیند، فقط نوک کوه یخ است.»
پلاستیکهای بزرگ و کوچک شناور یا موجود در سواحل، فقط ۳ تا ۴ درصد از کل پلاستیکهای اقیانوسی را تشکیل میدهند. این یعنی بخش زیادی از مسئله بهصورت پراکنده، غوطهور، خردشده یا به شکلهایی است که بازیابی آنها دشوار است.
۲. کوچکترین پلاستیکها، بزرگترین ناشناختهها هستند
وقتی پلاستیک به اقیانوس میرسد، فقط به سواحل یا لکههای شناور زباله محدود نمیماند. میکروپلاستیکها از آبهای سطحی تا عمیقترین نقاط اقیانوس پیدا شدهاند.
برآورد میشود حدود ۲۴.۴ تریلیون قطعه میکروپلاستیک در لایههای بالایی اقیانوسهای جهان وجود داشته باشد. میکروپلاستیکها قطعات پلاستیکی کوچکی هستند که طول آنها کمتر از پنج میلیمتر است و اغلب از خردشدن اقلام پلاستیکی بزرگتر به وجود میآیند. این ذرات میتوانند موجب تغییر در سامانه ایمنی، التهاب، کاهش نرخ رشد و برهمخوردن توازن انرژی در موجودات زنده شوند.
با این حال، شناخت علمی از نانوپلاستیکها و آثار زیستی بلندمدت آنها همچنان بسیار محدود است. هرچه پلاستیک کمتر دیده شود، شناسایی، پایش، حذف و ارزیابی خطر آن دشوارتر میشود. همزمان، این ذرات آسانتر میتوانند از موانع طبیعی زیستی مانند غشای سلولی عبور کنند.
دکتر باتلر گفته است غلظت این پلاستیکهای بسیار ریز در زنجیره غذایی نیز افزایش مییابد: «این مواد از کوچکترین موجودات آغاز میشوند؛ موجوداتی که خورده میشوند و سپس در سطوح بالاتر زنجیره غذایی بیشتر و بیشتر تجمع پیدا میکنند.»
۳. پلاستیکهای یکبار مصرف منبع اصلی زباله هستند
پلاستیکهای یکبار مصرف حدود ۴۰ درصد از زبالههای جهانی را تشکیل میدهند. سهم فعالیتهای ماهیگیری نیز حدود ۱۵ درصد برآورد شده است؛ هرچند این الگوها میان کشورهای پردرآمد و کمدرآمد متفاوت است.
کاهش این مشکل نیازمند کاهش تولید، ترویج استفاده دوباره، بازنگری در طراحی محصول، بهبود نوآوری در بازیافت و یافتن جایگزینهایی برای پلاستیکهای تکمصرف است. درپوش متصل به بطری آب یکی از اختراعهای جدید و کوتاه اما قابل توجه در این زمینه است؛ با این حال خود بطریهای تکمصرف نیز باید مورد توجه قرار گیرند.
بازیافت نباید به عنوان کل راهحل تلقی شود. تغییر اصلی باید به سمت جلوگیری از تولید پسماند، پیش از رسیدن آن به اقیانوس باشد.
درباره جایگزینهای پایدار پلاستیک، دکتر باتلر گفته است: «تغییر دستور ساخت پلاستیک کمک میکند، اما تغییر وابستگی ما به پلاستیکهای دورریختنی برای اقیانوس مهمتر است.»
۴. آلودگی پلاستیکی فقط مسئلهای زیستمحیطی نیست؛ مسئلهای اجتماعی و اقتصادی هم هست
اگرچه آلودگی پلاستیکی تهدیدی جدی برای زیستگاههای دریایی محسوب میشود، اما تابآوری اکوسیستمها، معیشت انسان و امنیت غذایی را نیز بهشدت کاهش میدهد.
هزینههای آلودگی بهطور سنگینی بر بخشهای وابسته به اقیانوس تحمیل میشود. گردشگری، ماهیگیری و کشتیرانی هر سال میلیاردها دلار آمریکا را به دلیل کاهش درآمد و هزینههای پاکسازی از دست میدهند.
شیلات کوچکمقیاس ممکن است آسیبپذیری ویژهای داشته باشد. آلودگی پلاستیکی اکنون به یکی از چالشهای مهم مناطق ساحلی و شیلات تبدیل شده و میتواند پیامدهایی برای سلامت انسان داشته باشد. از جمله شواهد موجود، بلع پلاستیک در ۳۸۶ گونه ماهی دریایی ثبت شده است.
۵. پیشگیری کلیدی است و جهان به پیمان جهانی پلاستیک نیاز دارد
راهحل فقط پاکسازی بیشتر سواحل یا بازیافت بیشتر نیست. بر اساس ارزیابی جهانی اقیانوسها، اقدامها باید بر کاهش تولید، بهبود علم مواد و یافتن جایگزینهایی برای پلاستیکهای تکمصرف نیز متمرکز شود.
احتمالا مؤثرترین روش برای کاهش آلودگی پلاستیکی، دستیابی به یک توافق یا پیمان بینالمللی است. کمیته بیندولتی مذاکره درباره آلودگی پلاستیکی، به رهبری برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، برای تدوین یک سند بینالمللی الزامآور حقوقی درباره آلودگی پلاستیکی تشکیل شده است.
با وجود شش سال مذاکره، هنوز توافقی میان ۱۹۳ کشور عضو سازمان ملل متحد حاصل نشده است.
دکتر باتلر گفته است: «برخی کشورها احساس میکنند که از بعضی انواع محدودیتها به شکل ناعادلانهای آسیب میبینند و اقتصادشان در مقایسه با کشورهایی که به تولید پلاستیک وابسته نیستند، بهطور نامتناسبی متضرر خواهد شد.»
