روز جهانی کاهش خطر بلایا؛ فراخوان جهانی برای سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری

۱۳ اکتبر به‌عنوان «روز جهانی کاهش خطر بلایا» فرصت مناسبی است تا با داده‌ها و تحلیل‌ها نشان دهیم چگونه استمرار روند فجایع طبیعی در دهه‌های اخیر، اقتصاد و زندگی میلیون‌ها نفر را تهدید کرده و اهمیت سرمایه‌گذاری پیشگیرانه در کاهش ریسک بلایا را دوچندان کرده است.

مقدمه و پیشینه

سازمان ملل متحد، ۱۳ اکتبر را به‌عنوان روز جهانی کاهش خطر بلایا تعیین کرده است تا آگاهی عمومی را درباره اقدام‌های پیشگیرانه، تاب‌آوری و کاهش آسیب ناشی از بلایا افزایش دهد.
موضوع اصلی این روز در سال ۲۰۲۵ «Fund Resilience, Not Disasters» («سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری، نه بلایا») انتخاب شده است، تا توجه جهانی را به ضرورت تغییر رویکرد از مقابله واکنشی به پیشگیری راهبردی معطوف کند.

وضعیت کنونی بلایا: آماری که زنگ خطر را به صدا در آورده

۱. هزینه مستقیم ناشی از بلایا در سطح جهان به حدود ۲۰۲ میلیارد دلار در سال رسیده است.
۲. علاوه بر هزینه مستقیم، پیامدهای پنهان (نظیر آسیب به زیرساخت‌ها، اختلال در اقتصاد محلی و فشار بر بودجه‌های دولتی) بار مالی عظیمی را تحمیل می‌کند.
۳. از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹، بیش از ۷٬۳۴۸ فاجعه بزرگ در سطح جهان ثبت شده و بیش از ۱٫۲۳ میلیون نفر جان باخته‌اند؛ همچنین، حدود ۴٫۲ میلیارد نفر تحت تاثیر قرار گرفته‌اند.
۴. بر اساس گزارش سال ۲۰۲۴، بلایا به‌صورت فزاینده‌ای به یک تهدید سیستمیک برای ثبات مالی کشورها تبدیل شده‌اند؛ روند فعلی نشان می‌دهد که کشورها در معرض «چرخه فقر–بدهی–آسیب‌پذیری» قرار دارند.
۵. در گزارش سالانه‌ی UNDRR ۲۰۲۴، نشان داده شده است که فقط حدود ۵۰٪ کشورهای جهان دارای سامانه هشداردهی مؤثر هستند و شکاف بزرگی در ظرفیت‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها دیده می‌شود.

تحلیل: چرا اوضاع بدتر می‌شود؟

• افزایش خطرات اقلیمی: تغییر اقلیم سبب افزایش شدت و فراوانی رویدادهای اقلیمی – مانند سیلاب‌ها، توفان‌ها، خشکسالی‌ها – شده است؛ این امر به معنی فشار بیشتر بر زیرساخت‌ها و جمعیت‌های آسیب‌پذیر است. (Digital Library)
• سرمایه‌گذاری بلندمدت ناکافی: بسیاری از کشورها همچنان منابع عمده خود را به واکنش پس از بلایا اختصاص می‌دهند، نه به کاهش ریسک و جلوگیری از وقوع بلایای بزرگ بعدی.
• گسست داده‌ها و عدم تحلیل دقیق: کمبود تحلیل ریسک دقیق، عدم یکپارچگی آمار بلایا و داده‌های رسمی باعث می‌شود راهبردها مبتنی بر برآوردهای ناقص باشند.
• نابرابری و آسیب‌پذیری اجتماعی: کشورها و گروه‌های کم‌درآمد بیشتر در معرض آسیب‌اند؛ ظرفیت رفع بلایا در این مناطق پایین‌تر است و بازسازی پس از بلایای بزرگ آن‌ها را با فشار بیشتری مواجه می‌کند. (INTERNATIONAL DAYS)

توصیه‌ها و راهکارها

1. افزایش بودجه و تخصیص منابع به کاهش ریسک بلایا
   کشورها باید سهم قابل‌توجهی از بودجه‌های توسعه‌ای را به تاب‌آوری اختصاص دهند تا هزینه‌های ناشی از فجایع کاهش یابد.
2. یکپارچه‌سازی و تقویت سامانه‌های داده و آمار رسمی بلایا
   استفاده از چارچوب‌هایی چون Sendai Framework Monitor و بهبود کیفیت داده‌های بلایا در کشورهای عضو ضروری است.
3. گنجاندن ریسک بلایا در طراحی پروژه‌های توسعه‌ای
   هر پروژه زیرساختی یا توسعه‌ای باید بر اساس ارزیابی ریسک طراحی شود تا در برابر بلایا مقاوم باشد.
4. تقویت زیرساخت‌های هشدار سریع و تاب‌آوری محلی
   تجهیز مناطقی با ظرفیت پایین به سامانه‌های هشدار سریع، آموزش مردمی و توانمندسازی جوامع محلی، نقش حیاتی دارد.
5. همکاری بین‌المللی و انتقال فناوری
   کشورها باید با همکاری مشترک، دانش فنی، تجربه و منابع مالی را در مقابل تهدیدهای بلایا به اشتراک بگذارند.

وضعیت در ایران: تصویری کلی

در ایران، کشور با تنوع اقلیمی، زلزله‌خیز و با مناظر گوناگون محیطی، همواره در معرض خطرات طبیعی مانند زلزله، سیل، خشکسالی و خشکی زمین بوده است. در سال‌های اخیر، سیلاب‌های شدید در نقاط مختلف کشور خسارات جانی و مالی گسترده‌ای به همراه داشته‌اند. اگرچه گزارش جامع جهانی برای ایران به تفصیل در منابع بین‌المللی منتشر نشده است، اما تجربه محلی نشان می‌دهد که ضعف در زیرساخت‌های مهار سیلاب، برنامه‌ریزی شهری نامناسب و ضعف در اطلاع‌رسانی محلی از چالش‌های جدی کشور به شمار می‌روند.

پیشنهاد می‌شود کشور ایران:

• اقدام به تهیه و نشر داده رسمی و دقیق بلایا در سطح ملی و استانی کند،
• توسعه سامانه‌های هشدار سریع در مناطق پرخطر،
• ارتقاء استانداردهای ساخت و ساز مقاوم،
• تخصیص بودجه متمرکز برای کاهش ریسک بلایا در مناطق محروم و روستایی.

این اقدامات می‌تواند ایران را در مسیر کاهش آسیب‌پذیری و ارتقاء تاب‌آوری قرار دهد.

جمع‌بندی

روند افزایشی بلایا و هزینه‌های سنگین ناشی از آن‌ها نشان می‌دهد استمرار روش کنونی آسیب‌زا است. رویکردی تحول‌آفرین مبتنی بر سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری، استفاده از داده‌های دقیق و ترکیب سیاست و فناوری، تنها راه خروج از چرخه تخریب و بازسازی پرهزینه است. روز جهانی کاهش خطر بلایا یادآور این ضرورت است که امروز اقدام کنیم تا فردا کمتر آسیب ببینیم.