نکات کلیدی
- منطقه UNECE با وجود پیشرفت در برخی شاخصها، در مسیر تحقق تنها ۱۹ هدف از اهداف قابل ارزیابی توسعه پایدار تا سال ۲۰۳۰ قرار دارد.
- از ۱۶۹ هدف توسعه پایدار، امکان ارزیابی ۱۲۷ هدف در این منطقه فراهم شده است.
- ۶۹ هدف به شتابگیری جدی نیاز دارد و روند ۲۶ هدف برخلاف مسیر مطلوب حرکت میکند.
- در گروه ۱۷ کشور برنامهای منطقه، ۲۰ هدف در مسیر تحقق قرار دارد اما ۶۳ هدف نیازمند شتابگیری قابل توجه است.
- پیشرفت در سلامت، دسترسی پایه به آب و برق، سوادآموزی و ظرفیت آماری امیدوارکننده است؛ اما فقر، نابرابری، برابری جنسیتی، اقلیم، پسماند، تنوع زیستی و ایمنی شغلی با چالش جدی روبهرو هستند.
پایگاه خبری گزارش سبز: گزارش تازه کمیسیون اقتصادی سازمان ملل متحد برای اروپا نشان میدهد منطقه UNECE که ۵۶ کشور اروپا، آمریکای شمالی و آسیای مرکزی را دربرمیگیرد، با وجود برخی پیشرفتهای مهم، هنوز فاصله قابل توجهی با تحقق اهداف توسعه پایدار تا سال ۲۰۳۰ دارد. بر اساس این ارزیابی، اگر روند کنونی ادامه یابد، این منطقه تنها به ۱۹ هدف از اهداف قابل سنجش توسعه پایدار خواهد رسید؛ رقمی که فقط ۱۵ درصد اهداف ارزیابیشده را شامل میشود.
تصویر کلی پیشرفت؛ ۱۹ هدف در مسیر تحقق
بر اساس گزارش «توسعه پایدار در منطقه UNECE؛ روندها و اقدامات در ۲۰۲۶»، از مجموع ۱۶۹ هدف توسعه پایدار، امکان سنجش پیشرفت ۱۲۷ هدف در کل منطقه UNECE فراهم شده است. از این تعداد، ۱۹ هدف در مسیر تحقق تا ۲۰۳۰ قرار دارد، ۱۳ هدف به شتابگیری متوسط نیاز دارد و ۶۹ هدف تنها با شتابگیری جدی میتواند به مسیر مطلوب بازگردد.
نگرانکنندهتر اینکه روند ۲۶ هدف برخلاف جهت مطلوب حرکت میکند؛ یعنی نهتنها سرعت پیشرفت کافی نیست، بلکه برخی شاخصها در حال عقبگرد هستند. در همین حال، ۴۲ هدف به دلیل کمبود داده یا نبود امکان سنجش، قابل ارزیابی نبوده است.
گزارش تأکید میکند که دسترسی به دادههای بهتر نسبت به سال قبل کمی بهبود یافته و امکان ارزیابی ۲ هدف بیشتر فراهم شده است. با این حال، شکاف دادهای همچنان یکی از موانع اصلی سیاستگذاری مؤثر در مسیر توسعه پایدار است.
وضعیت ۱۷ کشور برنامهای؛ پیشرفت بیشتر اما چالش عمیقتر
این گزارش علاوه بر کل منطقه UNECE، وضعیت ۱۷ کشور برنامهای را نیز جداگانه بررسی کرده است؛ کشورهایی از شرق و جنوب شرق اروپا، قفقاز و آسیای مرکزی که در برنامههای همکاری فنی سازمان ملل متحد مشارکت دارند.
در این گروه، امکان ارزیابی ۱۱۵ هدف از ۱۶۹ هدف توسعه پایدار وجود داشته است. نتیجه نشان میدهد ۲۰ هدف، معادل ۱۷ درصد اهداف ارزیابیشده، در مسیر تحقق قرار دارد. ۱۳ هدف به شتابگیری متوسط، ۶۳ هدف به شتابگیری جدی و ۱۹ هدف نیز با روند معکوس روبهرو است.
این ارقام نشان میدهد هرچند سهم اهداف در مسیر تحقق در این کشورها کمی بالاتر از میانگین کل منطقه است، اما حجم اهدافی که به شتابگیری جدی نیاز دارند، همچنان بسیار بالاست.
فقر؛ حمایت اجتماعی قوی اما کاهش فقر ناکافی
در هدف نخست توسعه پایدار، یعنی پایان دادن به فقر، منطقه UNECE در مسیر ریشهکنی فقر شدید قرار دارد. با این حال، کاهش فقر بر اساس خط فقر ملی و فقر چندبعدی با سرعتی پیش نمیرود که بتواند تا سال ۲۰۳۰ به هدف نصف شدن این نرخها برسد.
گزارش نشان میدهد پوشش حمایت اجتماعی در کل منطقه قوی است، اما حمایت از بیکاران همچنان ناکافی است. در حدود یکچهارم کشورهای منطقه، کمتر از ۱۰ درصد بیکاران از مزایای نقدی بیکاری برخوردارند. این شکاف نشان میدهد حتی در منطقهای با زیرساختهای اجتماعی نسبتاً پیشرفته، گروههای آسیبپذیر هنوز در معرض خطر جدی قرار دارند.
غذا و تغذیه؛ کاهش سوءتغذیه، افزایش ناامنی غذایی
در حوزه امنیت غذایی، روندها دوگانه است. تعداد کشورهایی که با سوءتغذیه پایدار روبهرو هستند، یکسوم کاهش یافته و شیوع کوتاهقدی و سوءتغذیه حاد در کودکان نیز بیش از ۱۰ درصد کم شده است.
با این حال، شیوع ناامنی غذایی افزایش یافته و اضافهوزن در کودکان بیش از ۲۰ درصد رشد کرده است. همچنین افزایش کمخونی در زنان در سن باروری و کاهش سهم کشاورزی پایدار، از نشانههای هشداردهنده در مسیر سلامت غذایی و تابآوری نظامهای غذایی منطقه است.
سلامت؛ تنها بخشی از تصویر مثبت توسعه پایدار
سلامت و رفاه یکی از حوزههایی است که تصویر نسبتاً بهتری در گزارش دارد. همه ۱۳ هدف مرتبط با سلامت در منطقه قابل ارزیابی بوده و همه آنها در جهت مطلوب حرکت میکنند. منطقه در مسیر تحقق اهداف مربوط به کاهش مرگومیر مادران، کودکان و مرگهای زودرس ناشی از بیماریهای غیرواگیر قرار دارد.
با این حال، چالشهای مهم باقی مانده است. پوشش درمان اختلالات مصرف مواد بهبود یافته اما هنوز به طور متوسط نزدیک به سهچهارم جمعیت هدف را پوشش نمیدهد. همچنین در بیش از نیمی از کشورهای گزارشدهنده، بیش از یک نفر از هر ۱۰ نفر با هزینههای سنگین پرداخت از جیب برای سلامت روبهرو است.
آموزش؛ سوادآموزی در مسیر تحقق، نابرابری آموزشی پابرجا
در حوزه آموزش، نرخ اتمام مدرسه در منطقه بالا اما هنوز همگانی نیست. آموزش پیشدبستانی که در بسیاری از کشورها نزدیک به پوشش کامل است، با خطر عقبگرد روبهرو شده؛ زیرا در بیش از یکسوم کشورهای منطقه روند نزولی ثبت شده است.
از سوی دیگر، منطقه در مسیر تحقق سواد همگانی جوانان و بزرگسالان قرار دارد. دادههای مربوط به مهارتهای فناوری اطلاعات و ارتباطات جوانان نیز نسبت به سال قبل بیش از ۴۰ درصد افزایش یافته که نشاندهنده اهمیت روزافزون مهارتهای دیجیتال در سنجش توسعه آموزشی است.
با این حال، وضعیت مهاجران، شکافهای اقتصادی ـ اجتماعی و نابرابری میان دانشآموزان برخوردار و محروم همچنان بر دستیابی به کیفیت آموزشی اثرگذار است.
برابری جنسیتی؛ پیشرفت کند و دادههای ناکافی
گزارش نشان میدهد پیشرفت در برابری جنسیتی بسیار کندتر از آن است که بتواند تا سال ۲۰۳۰ به هدف مطلوب برسد. کمتر از نیمی از اهداف مرتبط با برابری جنسیتی قابل ارزیابی است و همین موضوع خود نشانهای از ضعف داده در این حوزه است.
نمایندگی زنان در سطح دولتهای محلی افزایش یافته، اما این پیشرفت با کاهش اندک حضور زنان در پارلمانهای ملی تضعیف شده است. سهم زنان در جایگاههای مدیریتی، بهویژه مدیریت ارشد و میانی، کاهش یافته و توزیع کار خانگی و مراقبتی بدون دستمزد همچنان به سود زنان نامتوازن است.
در مقابل، توانمندسازی زنان در حوزه فناوری که با شاخص مالکیت تلفن همراه سنجیده میشود، در مسیر تحقق قرار دارد.
آب و بهداشت؛ دسترسی پایه بالا اما ایمنی خدمات عقبمانده است
دسترسی به آب آشامیدنی و خدمات پایه بهداشتی در منطقه UNECE گسترده است، اما گزارش تأکید میکند که دسترسی «پایه» با دسترسی «ایمن و مدیریتشده» تفاوت دارد. منطقه در مسیر پوشش تقریباً همگانی خدمات پایه آب آشامیدنی و بهداشت قرار دارد، اما برای تحقق دسترسی همگانی به آب آشامیدنی ایمن تا ۲۰۳۰، سرعت پیشرفت باید ۱۰ برابر شود. در بخش بهداشت ایمن نیز این سرعت باید ۱۷ برابر شود.
از سال ۲۰۱۵ تاکنون، ۵۵ میلیون نفر به خدمات آب آشامیدنی ایمن و ۷۸ میلیون نفر به خدمات بهداشتی ایمن دسترسی پیدا کردهاند. با این حال، پوشش آب ایمن فقط از ۹۱ به ۹۲ درصد و پوشش بهداشت ایمن از ۸۱ به ۸۴ درصد رسیده است.
در سال ۲۰۲۴، از میان ۵۵ کشور دارای برآورد آب آشامیدنی ایمن، ۱۸ کشور به پوشش همگانی بالای ۹۹ درصد رسیدهاند. اما در حوزه بهداشت ایمن، از میان ۴۹ کشور دارای برآورد، تنها ۴ کشور به چنین سطحی دست یافتهاند.
گزارش همچنین به شکافهای عمیق درونکشوری اشاره میکند. برای نمونه، با وجود کاهش محرومیت، جوامع روما هنوز ۱۰ برابر بیشتر از جمعیت عمومی احتمال دارد در خانه خود به آب لولهکشی دسترسی نداشته باشند.
انرژی؛ دسترسی همگانی به برق، نگرانی درباره سهم انرژیهای تجدیدپذیر
دسترسی به برق در منطقه UNECE همگانی است و تقریباً همه جمعیت از سوختها و فناوریهای پاک برای پختوپز، گرمایش و روشنایی استفاده میکنند. شدت مصرف انرژی بیش از ۲۰ درصد کاهش یافته و ظرفیت برق تجدیدپذیر منطقه نزدیک به ۲۰ درصد افزایش داشته است.
با این حال، سهم انرژیهای تجدیدپذیر در مصرف نهایی انرژی در بیش از یکچهارم کشورهای منطقه روند منفی دارد. این عقبگرد میتواند بخشی از دستاوردهای انرژی پاک را تضعیف کند، بهویژه در شرایطی که گذار سبز نیازمند افزایش سهم انرژیهای تجدیدپذیر در سبد مصرفی کشورهاست.
اقتصاد و کار شایسته؛ رشد مثبت اما ایمنی شغلی نگرانکننده
رشد اقتصادی سرانه در منطقه همچنان مثبت و بالاتر از ۲ درصد گزارش شده، اما در بیشتر کشورها نسبت به سال قبل کاهش یافته است. رشد بهرهوری نیروی کار نیز پایینتر از سطح هدفگذاریشده ۲ درصد قرار دارد.
نرخ بیکاری و سهم جوانانی که نه در آموزش هستند، نه در اشتغال و نه در مهارتآموزی، کاهش یافته است؛ اما این پیشرفت برای رسیدن به اهداف ۲۰۳۰ کافی نیست. از سوی دیگر، روند کاهش آسیبهای شغلی که در سال قبل مشاهده شده بود، معکوس شده و هم آسیبهای مرگبار و هم غیرمرگبار در محیط کار افزایش یافته است.
این بخش از گزارش نشان میدهد توسعه اقتصادی بدون توجه به ایمنی کار و حقوق نیروی کار نمیتواند به معنای توسعه پایدار باشد.
صنعت، نوآوری و زیرساخت؛ نیاز به سرمایهگذاری هدفمند
در هدف نهم توسعه پایدار، داده برای ارزیابی ۷ هدف از ۸ هدف وجود دارد. منطقه در کاهش شدت انتشار دیاکسیدکربن به ازای تولید ناخالص داخلی و صنایع تولیدی پیشرفت داشته و سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه و تعداد پژوهشگران تماموقت نیز افزایش یافته است.
با این حال، سهم صنایع متوسط و پیشرفته از ارزش افزوده همچنان کمتر از نصف هدف منطقهای است. همچنین کاهش سهم حمل بار ریلی و کاهش مسافران ریلی، زنگ خطری برای زیرساخت پایدار و تابآور محسوب میشود.
در مقابل، دسترسی گسترده به فناوری اطلاعات و ارتباطات و ثبت دادههای جدید درباره پوشش 5G، نشانهای از استمرار حرکت منطقه به سمت اتصال دیجیتال فراگیر است.
نابرابری؛ فشارهای ژئوپلیتیک و کاهش کمکهای توسعهای
کاهش نابرابری در منطقه UNECE با روندی ناهموار روبهرو است. سهم افرادی که زیر ۵۰ درصد درآمد میانه ملی زندگی میکنند، در نزدیک به یکسوم کشورها افزایش یافته است. در بسیاری از کشورهایی که دادههای جدید دارند، حدود ۲۰ درصد جمعیت گزارش کردهاند که طی ۱۲ ماه گذشته تبعیض یا آزار را تجربه کردهاند.
همزمان، تعداد پناهندگان نسبت به سال قبل بیش از دو برابر شده و در نزدیک به سهچهارم کشورها افزایش یافته است. گزارش این روند را بازتابی از تداوم اثر درگیریهای ژئوپلیتیک بر جابهجایی جمعیت میداند.
کمک رسمی توسعهای در برخی حوزهها نیز با افت شدید مواجه شده است. بر اساس گزارش، کمکهای مرتبط با هدف کاهش نابرابری در مقایسه با سال قبل نصف شده و این کاهش در سهپنجم کشورهای منطقه ثبت شده است.
شهرهای پایدار؛ کاهش مسکن نامناسب، نیاز به سرمایهگذاری در تابآوری
در حوزه شهرهای پایدار، امکان ارزیابی ۶ هدف از ۱۰ هدف وجود دارد. نزدیک به سهچهارم کشورهای دارای داده از کاهش سهم جمعیت شهری ساکن در مسکن نامناسب خبر دادهاند. همچنین تلفات و خسارات ناشی از بلایای طبیعی در سطح منطقه کاهش یافته است.
اما گزارش هشدار میدهد که تغییرات اقلیمی میتواند فراوانی و شدت رخدادهای طبیعی را افزایش دهد و بدون سرمایهگذاری مستمر در تابآوری شهری، کاهش خسارات فعلی پایدار نخواهد بود.
در حوزه میراث فرهنگی و طبیعی نیز نتایج دوگانه است. افزایش هزینههای عمومی با کاهش شدید هزینههای خصوصی خنثی شده و این موضوع حفاظت بلندمدت از میراث فرهنگی و طبیعی را دشوارتر میکند.
اقلیم، پسماند و تنوع زیستی؛ نقاط هشداردهنده توسعه پایدار
در اهداف مرتبط با مصرف و تولید مسئولانه، اقدام اقلیمی، حیات زیر آب و حیات روی خشکی، گزارش تصویری نگرانکننده ارائه میدهد. تولید پسماند غذایی در منطقه افزایش یافته و بیشتر کشورها کمتر از نیمی از پسماند شهری خود را بازیافت میکنند.
در بخش انرژی، ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر افزایش یافته اما یارانههای سوخت فسیلی در سهپنجم کشورها رشد کرده است. این روند میتواند مسیر گذار انرژی را کند کند.
در حوزه اقلیم، انتشار گازهای گلخانهای در نزدیک به دوسوم کشورها روند کاهشی داشته، اما سرعت کاهش برای همسویی با اهداف اقلیمی کافی نیست. در هدف پانزدهم نیز شاخص فهرست قرمز نشاندهنده ادامه از دست رفتن تنوع زیستی است و تخریب زمین نیز در حال افزایش گزارش شده است.
صلح، عدالت و نهادها؛ امنیت و اعتماد عمومی در وضعیت شکننده
در هدف شانزدهم، قتل عمد در بیشتر کشورهای منطقه نادر است، اما در نزدیک به دوپنجم کشورها نرخ قتل در سالهای اخیر افزایش یافته است. فساد نیز همچنان چالشی جدی است؛ در بیش از نیمی از کشورها، میزان رشوهخواری تجربهشده توسط افراد بیش از سه برابر هدف منطقهای ۳.۲ درصد است.
با این حال، حدود ۶۰ درصد جمعیت منطقه از خدمات عمومی مانند سلامت و آموزش رضایت دارند. در مقابل، فقط یک نفر از هر سه نفر معتقد است فرایندهای تصمیمگیری فراگیر است. این شکاف، اهمیت تقویت نهادهای پاسخگو و مشارکتمحور را برجسته میکند.
مشارکتها و داده؛ شرط اصلی بازگشت به مسیر ۲۰۳۰
هدف هفدهم توسعه پایدار نشان میدهد مشارکتها، منابع مالی، فناوری و داده، پایههای اصلی تحقق سایر اهداف هستند. در منطقه UNECE، دسترسی به اینترنت و اشتراک پهنباند تقریباً همگانی است و ظرفیت آماری کشورها نسبتاً قوی ارزیابی میشود.
با این حال، فشارهای مالی در حال افزایش است. سهم درآمدهای مالیاتی در تأمین بودجه داخلی در بسیاری از کشورها کاهش یافته و سهم درآمد صادراتی که صرف بازپرداخت بدهی خارجی میشود، رو به افزایش است. همچنین میانگین تعرفههای جهانی، بهویژه برای محصولات صنعتی و کشاورزی، افزایش یافته که میتواند همکاری تجاری و توسعهای را دشوارتر کند.
نکته مثبت این است که تعداد شاخصهای جهانی توسعه پایدار قابل ارزیابی در منطقه از ۱۷۱ شاخص در سال ۲۰۲۵ به ۱۷۶ شاخص در ارزیابی جدید افزایش یافته است.
کودکان؛ فقط ۲۶ درصد شاخصها در مسیر تحقق
یکی از بخشهای مهم گزارش به شاخصهای مرتبط با کودکان در اروپا و آسیای مرکزی اختصاص دارد. بر اساس ارزیابی یونیسف، از میان ۱۱۳ سری شاخص مربوط به ۴۷ شاخص کودکمحور، به طور متوسط فقط ۲۶ درصد در مسیر تحقق اهداف قرار دارند و ۱۶ درصد با رکود یا عقبگرد روبهرو هستند.
دادهها نیز ناکافی است. در ۵۴ کشور، دسترسی به داده برای سنجش روندها ۵۲ درصد اعلام شده است و اگر دادههای مدلسازیشده و برآوردی کنار گذاشته شود، این رقم به ۳۰ درصد کاهش مییابد. همچنین ۳۶ درصد شاخصها فاقد داده و ۱۴ درصد دارای داده روندی ناکافی هستند.
این کمبود داده بهویژه در حوزههایی مانند فقر چندبعدی، هزینههای دولت، انتقالات اجتماعی، کار کودک، خشونت جسمی یا جنسی و تنبیه کودکان جدی است. گزارش تأکید میکند نبود دادههای بهروز و تفکیکشده باعث میشود کودکان آسیبپذیر در میانگینهای ملی پنهان بمانند.
نمونههایی از اقدام؛ از ارمنستان تا آلبانی و مولداوی
گزارش ۲۰۲۶ فقط به سنجش شاخصها محدود نمیشود و ۱۷ روایت از اقدامات منطقهای و کشوری را نیز ارائه میکند. این نمونهها نشان میدهد چگونه سیاستگذاری، مشارکت محلی، داده و سرمایهگذاری میتوانند مسیر توسعه پایدار را تقویت کنند.
در ارمنستان، پروژه بازار کار با حمایت برنامه توسعه سازمان ملل متحد حدود ۶۰۰ نفر از گروههای هدف را وارد برنامه کرد. تا نوامبر ۲۰۲۵، ۴۰۱ نفر دورههای مهارتآموزی را کامل کردند و ۱۴۱ نفر از فارغالتحصیلان بیکار بلندمدت، معادل ۳۵ درصد، به اشتغال ثبتشده رسیدند. حدود ۸۹ درصد افراد شاغلشده زن و ۴۱ درصد آنان آوارگان ناگورنو ـ قرهباغ بودند.
در پروژهای دیگر در ارمنستان، بیش از ۵۰۰ نفر از ساکنان، عمدتاً زنان، جوانان و پناهندگان، در طراحی فضاهای عمومی مشارکت کردند. این پروژه حدود ۳۲۵۰ مترمربع فضای عمومی را بازطراحی کرد و شهرداریها بین ۵۰ تا ۱۴۰ درصد همتأمین مالی داشتند؛ رقمی که بیش از ۲۶۰ هزار دلار منابع محلی را بسیج کرد.
در مولداوی، ۱۰ نهاد محلی با کمک ۱۵ هزار دلاری و ابزارهای فنی از جمله راهکارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، برای تبدیل دادههای جمعیتی به سیاستهای محلی انتخاب شدند. همچنین ۲۰ انجمن محلی هرکدام ۹ هزار دلار کمک دریافت کردند تا پروژههای جامعهمحور در حوزه سالمندان، آموزش ویژه، پسماند و دسترسیپذیری اجرا کنند.
در آلبانی، برنامه EU4Culture پس از زلزله ۲۰۱۹، بازسازی ۲۳ سایت میراث فرهنگی در ۸ شهرداری آسیبدیده را هدف قرار داد. این برنامه با ۴۰ میلیون یورو بودجه اتحادیه اروپا، بیش از ۵۶ هزار روز اشتغال محلی ایجاد کرد و ۳۳ کمک به جامعه مدنی ارائه داد که ۸۹۰۴ نفر از آن بهرهمند شدند؛ ۵۵ درصد آنان زن و ۲۴.۵ درصد جوان بودند.
در بلاروس نیز ۲۱ ابتکار محلی توسعه پایدار در ۶ منطقه اجرا شد و ۴۹۰۳ نفر، از جمله ۶۹۳ فرد دارای معلولیت، در این برنامهها مشارکت کردند.
جمعبندی؛ منطقهای با ظرفیت بالا اما زمان محدود
گزارش ۲۰۲۶ کمیسیون اقتصادی سازمان ملل متحد برای اروپا نشان میدهد منطقه UNECE هنوز از ظرفیت نهادی، دادهای و زیرساختی قابل توجهی برای پیشبرد اهداف توسعه پایدار برخوردار است. اما این ظرفیت بهتنهایی کافی نیست.
با نزدیک شدن به سال ۲۰۳۰، فاصله میان روند فعلی و اهداف تعیینشده در بسیاری از حوزهها جدیتر شده است. فقط ۱۵ درصد اهداف ارزیابیشده در مسیر تحقق قرار دارند و بیش از نیمی از اهداف به شتابگیری جدی نیاز دارند.
پیام اصلی گزارش روشن است: بدون سرمایهگذاری هدفمند، دادههای دقیقتر، سیاستهای فراگیر، همکاری منطقهای و بازگشت فوری اهداف عقبمانده به مسیر پیشرفت، منطقه UNECE نمیتواند به وعدههای دستورکار ۲۰۳۰ عمل کند.
