عدالت اقلیمی در سایه؛ اقیانوسی از وعده، قطره‌ای از عمل

برزیل میزبان تاریخی سی‌امین دوره کنفرانس تغییرات اقلیمی (COP30) در شهر بِلِم بود، اما این گردهمایی که در قلب آمازون برگزار شد، نه جشن پیروزی بود و نه پایان ماجرا. با گذشت بیش از دو سال از توافق تأسیس «صندوق جبران خسارات و ضرر» در دوبی (COP28) و تکمیل ساختار آن در باکو (COP29)، داده‌های جدید ارائه شده در COP30 نشان می‌دهد که عدالت اقلیمی همچنان در «تله تأمین مالی» گرفتار شده است. آمارهای منتشرشده در اواخر ۲۰۲۵ و اوایل ۲۰۲۶، تصویری تلخ از فاصله میان وعده‌های دیپلماتیک و واقعیت‌های اجرایی را ترسیم می‌کند.

از وعده‌های میلیاردی به واقعیت‌های ناچیز
بر اساس آخرین گزارش نظارتی منتشر شده در حاشیه COP30 توسط «هیئت بین‌دولتی تغییرات اقلیمی» (IPCC) و نهادهای ناظر مدنی، وضعیت صندوق جبران خسارات و ضرر (Loss and Damage Fund) نگران‌کننده است. اگرچه در COP29 وعده داده شد که این صندوق تا سال ۲۰۲۵ به حدود ۱ میلیارد دلار سرمایه اولیه برسد، اما آمار نهایی واریزی تا ژانویه ۲۰۲۶ (کمی بعد از برگزاری COP30) حکایت از آن دارد که میزان محقق‌شده این رقم بسیار کمتر از انتظار بوده است.

گزارش «انستیتوی منابع جهانی» (WRI) در نوامبر ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که تا پیش از آغاز COP30، مجموع تعهدات نقدی به صندوق به حدود ۸۵۰ میلیون دلار رسیده بود که تنها حدود ۶۰ درصد آن (حدود ۵۱۰ میلیون دلار) به صورت نقد واریز شده و مابقی در قالب تعهدات اعتباری باقی مانده است. این رقم در مقایسه با نیازهای واقعی، ناچیز به نظر می‌رسد.

شکاف عظیم نیاز و تأمین
مهم‌ترین سندی که در COP30 بر آن تأکید شد، گزارش جدید «برنامه محیط زیست سازمان ملل» (UNEP) با عنوان «فاصله تأمین مالی ۲۰۲۵» است. این گزارش برای اولین بار تأکید می‌کند که هزینه‌های ناشی از تغییرات اقلیمی در کشورهای در حال توسعه (شامل خسارات و هزینه‌های انطباق) تا سال ۲۰۳۰ سالانه به ۲.۵ تریلیون دلار خواهد رسید.

این در حالی است که جریان مالی جهانی برای اقلیم در سال ۲۰۲۵ تنها به ۱.۴ تریلیون دلار رسیده است. نکته حیاتی این گزارش، توزیع ناعادلانه این سرمایه است؛ بیش از ۸۰ درصد از این سرمایه‌ها در کشورهای عضو OECD و چین متمرکز شده و سهم کشورهای آسیب‌پذیر (مانند کشورهای جزیره ای کوچک و کم‌توسعه‌یافته) از این تریلیون دلار، کمتر از ۱۰ درصد بوده است.

توافق (NCQG)؛ شکست در باکو، چالش در بِلِم
یکی از محورهای اصلی تحلیل در COP30، ارزیابی عملکرد «هدف جدید کمی جمعی» (NCQG) بود که در COP29 باکو تصویب شده بود. کشورهای ثروتمند در باکو توافق کردند که تا سال ۲۰۳۵، سالانه حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار به کشورهای در حال توسعه کمک کنند.

با این حال، تحلیل‌های ارائه شده در COP30 توسط «ائتلاف عدالت اقلیمی» نشان می‌دهد که این هدف نیز با چالش‌های ساختاری روبروست:
۱. کاهش ارزش واقعی: با توجه به تورم جهانی و نرخ ارز، ارزش واقعی ۳۰۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۳۵، معادل حدود ۲۲۰ میلیارد دلار قدرت خرید امروز خواهد بود.
۲. منابع نامشخص: هنوز سازوکار دقیق تأمین این ۳۰۰ میلیارد دلار مشخص نیست. پیش‌بینی می‌شود بخش عمده‌ای از آن از طریق «وام‌های چندجانبه» و نه «کمک‌های بلاعوض» تأمین شود که بدهی کشورهای در حال توسعه را افزایش می‌دهد.

آمارهای نگران‌کننده از آمازون و جهان
میزبانی COP30 در بِلِم (در ایالت پارا برزیل) توجه جهانی را به وضعیت جنگل‌های استوایی معطوف کرد. داده‌های «سازمان ملی تحقیقات فضایی برزیل» (INPE) در ژانویه ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که نرخ جنگل‌زدایی در آمازون در سال ۲۰۲۵ با وجود سیاست‌های حفاظتی، به دلیل خشکسالی‌های بی‌سابقه مرتبط با تغییر اقلیم، ۱۲ درصد افزایش یافته است. این موضوع نشان می‌دهد که بدون کمک‌های مالی کافی برای حفاظت (که بخشی از عدالت اقلیمی است)، حتی کشورهای پیشرو مانند برزیل نیز در کنترل بحران ناتوان می‌مانند.

نتیجه‌گیری: عدالت آن هم با تاخیر
تحلیل داده‌های ارائه شده در COP30 بِلِم حاکی از آن است که اگرچه ابزارهای حقوقی و نهادی مانند صندوق جبران خسارات ایجاد شده‌اند، اما «شتاب» تأمین مالی با «شتاب» فاجعه اقلیمی همخوانی ندارد. کشورهای صنعتی با استفاده از اعداد کلان (مانند هدف ۳۰۰ میلیارد دلاری) سعی در مدیریت افکار عمومی دارند، اما در عمل، همچنان به مدل‌های مبتنی بر وام و کمک‌های مشروط ادامه می‌دهند.

عدالت اقلیمی در سال ۲۰۲۶ نه یک واقعیت اجرایی، بلکه یک «پروژه ناتمام» است که کشورهای در حال توسعه، به ویژه در نیمکره جنوبی، هزینه سنگین تأخیر در تکمیل آن را با جان و مال خود می‌پردازند. بدون یک تغییر بنیادین در ساختار بدهی‌های جهانی و تبدیل کمک‌های وام‌محور به کمک‌های بلاعوض، شعارهای بِلِم نیز مانند توافق‌های پاریس و کیوتو، در خطر تبدیل شدن به اسنادی فراموش‌شدنی قرار دارند.

منابع:
۱. اسناد و بیانیه‌های نهایی COP30 بِلِم، برزیل (ژانویه ۲۰۲۶)
۲. گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP) – فاصله تأمین مالی ۲۰۲۵
۳. گزارش انستیتوی منابع جهانی (WRI) – وضعیت صندوق جبران خسارات، نوامبر ۲۰۲۵
۴. داده‌های سازمان ملی تحقیقات فضایی برزیل (INPE)، ژانویه ۲۰۲۶
۵. گزارش‌های تحلیلی ائتلاف عدالت اقلیمی در حاشیه COP30