جهان در آستانه نخستین نقطه واژگونی اقلیمی
بر اساس پژوهشی تازه که نتایج آن در تاریخ ۱۳ اکتبر ۲۰۲۵ منتشر شد، زمین ممکن است به نخستین «نقطه واژگونی اقلیمی» خود رسیده باشد؛ نقطهای که در آن صخرههای مرجانی آبهای گرم – زیستگاه یکچهارم گونههای دریایی و منبع تأمین غذا و معیشت برای نزدیک به یک میلیارد نفر – در آستانه فروپاشی کامل قرار گرفتهاند.
گزارش جدید که حاصل همکاری ۱۶۰ دانشمند از ۸۷ مؤسسه در ۲۳ کشور است، نشان میدهد افزایش دمای میانگین جهانی تا حدود ۱/۴ درجه سانتیگراد نسبت به دوران پیشاصنعتی، احتمالاً مرز دمای بحرانی برای بقا و احیای صخرههای مرجانی را پشت سر گذاشته است. برآورد دانشمندان این است که این آستانه در حدود ۱/۲ درجه سانتیگراد قرار دارد و حتی اگر دما در سطح ۱/۵ درجه ثابت بماند، مرجانهای آب گرم تقریباً به طور قطعی وارد مرحله نابودی خواهند شد.
پیامدهای فاجعهبار برای انسان و طبیعت
پژوهش تأکید میکند که نابودی صخرههای مرجانی تنها به از بین رفتن اکوسیستمهای دریایی محدود نمیشود، بلکه زندگی و امنیت غذایی نزدیک به یک میلیارد انسان را تهدید میکند. دکتر «مایک برت» مشاور علمی ارشد WWF بریتانیا و از نویسندگان گزارش، این یافتهها را «بسیار نگرانکننده» و از دست رفتن صخرههای مرجانی را «تراژدی برای طبیعت و بشریت» توصیف کرد.
او هشدار داد: «اگر اکنون اقدام قاطع صورت نگیرد، نهتنها صخرههای مرجانی، بلکه جنگل آمازون، صفحات یخی و جریانهای حیاتی اقیانوسی را نیز از دست خواهیم داد. در آن صورت با پیامدهایی فاجعهبار برای کل بشریت روبهرو خواهیم شد.»
خطر واژگونی دیگر سامانههای اقلیمی
در این گزارش همچنین آمده است که اگر گرمایش جهانی مهار نشود، احتمال عبور از سایر نقاط واژگونی مانند ذوب برگشتناپذیر صفحات یخی قطبها، فروپاشی جریان اقیانوسی آتلانتیک (AMOC) و نابودی جنگل آمازون بسیار بالاست.
دانشمندان هشدار میدهند که اگر جریان AMOC فروبپاشد، زمستانهای اروپا بسیار سردتر خواهد شد، بارشهای موسمی آفریقا و هند مختل میشود و امنیت غذایی جهان به خطر میافتد.
همچنین آستانه واژگونی جنگل آمازون ممکن است بسیار کمتر از برآوردهای قبلی باشد و در دمایی نزدیک به ۱/۵ درجه سانتیگراد فعال شود. در حال حاضر بیش از ۱۰۰ میلیون نفر برای تأمین غذا و درآمد به این جنگلها وابستهاند.
اقدام فوری پیش از نشست اقلیمی COP30
گزارش «نقاط واژگونی جهانی» در حالی منتشر شده که تنها چند هفته تا برگزاری اجلاس COP30 سازمان ملل در شهر بلم در آمازون باقی مانده است. این گزارش دولتها و شرکتها را فراخوانده تا برای کاهش سریع انتشار گازهای گلخانهای، جلوگیری از عبور از آستانه ۱/۵ درجه و تقویت سازگاری با تغییرات اقلیمی اقدام فوری کنند.
به گفته دکتر برت، «هر صدم درجه و هر سالی که زمین بالاتر از آستانه ۱/۵ درجه گرمتر بماند، اهمیت حیاتی دارد.»
امید به «نقاط واژگونی مثبت»
در بخش پایانی، گزارش ضمن هشدار نسبت به وضعیت فعلی، از «نقاط واژگونی مثبت» نیز سخن میگوید؛ تغییراتی که میتوانند به تسریع گذار به اقتصاد کمکربن کمک کنند.
نمونههایی از این تحولات شامل پیشی گرفتن انرژیهای تجدیدپذیر از زغالسنگ در تولید برق جهانی، رشد خیرهکننده انرژی خورشیدی (که طبق برآورد آژانس بینالمللی انرژی، ۸۰ درصد ظرفیت جدید را تا پنج سال آینده تشکیل خواهد داد) و افزایش سریع استفاده از خودروهای برقی و پمپهای حرارتی است.
پژوهشگران تأکید دارند که با سیاستگذاری هماهنگ و اراده سیاسی، میتوان زنجیرهای از «واژگونیهای مثبت» در بخشهای حملونقل، انرژی و گرمایش ایجاد کرد تا مسیر بازگشتناپذیر به سوی آیندهای پایدار و ایمن شکل گیرد.
پروفسور «تیم لنتون» از مؤسسه سامانههای جهانی دانشگاه اکستر و از نویسندگان گزارش میگوید:
«ما به سرعت در حال نزدیک شدن به چندین نقطه واژگونی زمینسیستمی هستیم که میتوانند جهان را دگرگون کنند. این واقعیت نیازمند اقدامی فوری و بیسابقه از سوی رهبران سیاسی در اجلاس COP30 است.»
