روز جهانی شهرها؛ فرصت‌ها و چالش‌های جهانی‌سازی شهری

امروز، ۳۱ اکتبر، به‌عنوان World Cities Day (روز جهانی شهرها) یاد می‌شود؛ مناسبت سالانه‌ای که توسط United Nations Human Settlements Programme (UN-Habitat) در جهت ارتقای توجه جهانی به مسائل شهری و شهرنشینی برگزار می‌شود. امسال این روز تحت شعار «شهرهای هوشمند انسان‌محور» (People-centred Smart Cities) برگزار می‌شود و بر استفاده از داده، فناوری و مشارکت شهروندان برای ارتقای کیفیت زندگی شهری تأکید دارد. با توجه به اینکه نزدیک به ۵۰ درصد جمعیت جهان یا بیش‌تر هم‌اکنون در شهرها زندگی می‌کنند، این روز یادآور ضرورت بازبینی سیاست‌ها، زیرساخت‌ها و حکمرانی شهری است.

پس‌زمینه و اهمیت

پس از تصویب قطعنامه آژانس عمومی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۱۳، روز جهانی شهرها از سال ۲۰۱۴ گرامی داشته می‌شود. این روز در پایان ماه «اکتبر شهری» (Urban October) قرار دارد، رویدادی که به موضوع شهرها، سکونت و توسعه پایدار می‌پردازد. امسال با توجه به رشد سریع جمعیت شهری و فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی، فناوری و مشارکت اجتماعی، محوریت «شهرهای هوشمند انسان‌محور» برای این مناسبت انتخاب شده است.

آمارهای کلیدی

• پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰ سهم جمعیت شهری به حدود ۶۸ تا ۷۰ درصد برسد؛ یعنی حدود دو سوم جمعیت جهان در شهرها زندگی خواهند کرد.
• یکی از چالش‌های عمده، بحران مسکن است: تقریباً ۲.۸ میلیارد نفر از جمعیت جهانی فاقد مسکن مناسب‌اند.
• تعداد ساکنان شهری در حال ‌افزایش است: طبق گزارش‌ها، جمعیت شهری می‌تواند تا سال ۲۰۳۵ حدود ۵.۶ میلیارد نفر شود.
• علی‌رغم رشد شهری، تنها حدود ۱ درصد از سطح زمینِ جهان به سکونتگاه یا زیرساخت‌های شهری اختصاص دارد.

چالش‌ها و فرصت‌ها

فرصت‌ها

شهرها موتور رشد اقتصادی، نوآوری، فرهنگ و آموزش هستند؛ با تأکید بر محوریت انسان و فناوری، این امکان وجود دارد که شهرها تبدیل به فضاهایی شوند که همه اقشار جامعه – از زنان و جوانان تا سالمندان و افراد دارای معلولیت – مشارکت فعال داشته باشند.

چالش‌ها

اما فشارهای عظیمی نیز بر شهرها وارد می‌شود: رشد سریع جمعیت شهری، مسکن نامناسب، زیرساخت‌های ناکافی، نابرابری، آسیب‌پذیری در برابر تغییرات اقلیمی و کمبود داده‌های دقیق برای برنامه‌ریزی شهری.
به‌عنوان مثال، اگر فناوری و داده به‌درستی به کار گرفته نشوند، امکان دارد که شهرهای هوشمند عملاً تنها فناوری‌محور شوند ولی در عمل بخش عمده‌ای از جمعیت از آنها بی‌بهره بماند.

ایران و شهرنشینی

هرچند داده‌های خاص ایران در همین گزارش‌ها به تفصیل نیامده‌اند، اما با توجه به روند جهانی، ایران نیز با روند افزایشی شهرنشینی، چالش‌های مسکن، زیرساخت، حمل‌ونقل شهری و فناوری روبروست. با همین زمینه جهانی، می‌توان نتیجه گرفت که برای کشور ما نیز ضرورت دارد برنامه‌های توسعه شهری مبتنی بر مشارکت شهروندان، داده‌های محلی، فناوری و امنیت زیست‌محیطی تدوین شود.

روز جهانی شهرها یک یادآوری روشن است: آینده بشر به آینده شهرها گره خورده است. اگر شهرها به‌صورت هدفمند، انسان‌محور، فناوری‌مدار و پایدار بازطراحی شوند، می‌توانند عامل ارتقای کیفیت زندگی، عدالت اجتماعی و حفاظت از محیط زیست باشند. در غیر این‌صورت، روند شهرنشینی ممکن است نابرابری‌ها را تشدید کند، بحران مسکن را تشدید کند و شهرها را به محل تمرکز ریسک‌های بزرگ تبدیل نماید.