در روز جهانی ایدز، تازهترین دادههای بینالمللی نشان میدهد که اگرچه مرگومیر ناشی از HIV در دهه گذشته بیش از ۵۰ درصد کاهش یافته، اما نابرابری در دسترسی به درمان، موجهای پنهان ابتلا در میان جوانان و زنان در جهان درحالتوسعه، و کاهش پایدار بودجههای بینالمللی، آینده مبارزه با ایدز را با پرسشهای جدی روبهرو کرده است. ایران نیز در میانه این روند جهانی، همزمان با پیشرفت در درمان و چالش در تشخیص زودهنگام، نیازمند بازنگری در مسیر پیشگیری است.
وضعیت جهانی HIV در ۲۰۲۵
طبق گزارش ۲۰۲۵ سازمان UNAIDS:
• حدود ۳۹ میلیون نفر در جهان با HIV زندگی میکنند.
• از این میان، ۳۰ میلیون نفر تحت درمان ضدویروسی (ART) قرار دارند؛ یعنی حدود ۷۶ درصد پوشش درمانی جهانی.
• در سال ۲۰۲۴، حدود ۱.۲ میلیون نفر به ویروس مبتلا شدند که نسبت به سال ۲۰۱۰ کاهش چشمگیر داشته اما روند کاهش آن در سه سال اخیر متوقف شده است.
• مرگومیر سالانه HIV حدود ۴۸۰ هزار نفر گزارش شده که نسبت به یک دهه پیش نصف شده اما همچنان بسیار بالاست.
• زنان و دختران جوان در کشورهای جنوب صحرای آفریقا بیشترین سهم ابتلاهای جدید را دارند؛ روزانه حدود ۳۵۰۰ دختر ۱۵ تا ۲۴ ساله به HIV مبتلا میشوند.
چالشهای نوین؛ از مقاومت دارویی تا شکافهای مالی
کارشناسان هشدار میدهند که کاهش بودجه مبارزه با ایدز از سوی اهداکنندگان بزرگ (از جمله آمریکا و اروپا) سرعت مبارزه جهانی را کند کرده است. همزمان، مقاومت دارویی در برخی نقاط آفریقا، و کاهش مراجعه جوانان به مراکز مشاوره پس از دوران کرونا، روند شناسایی و درمان را دشوارتر کرده است.
برآوردها نشان میدهد برای رسیدن به هدف حذف ایدز تا ۲۰۳۰، جهان به حدود ۲۹ میلیارد دلار بودجه سالانه نیاز دارد؛ اما در سال ۲۰۲۴ تنها ۲۰ میلیارد دلار تأمین شده است.
ایران؛ پیشرفت درمان، چالش پیشگیری
طبق آخرین دادههای وزارت بهداشت ایران:
• تخمین زده میشود حدود ۶۰–۵۸ هزار نفر با HIV در کشور زندگی کنند، اما تنها حدود ۴۰ درصد آنها شناسایی شدهاند.
• بیش از ۷۵ درصد افراد شناساییشده تحت درمان ضدویروسی هستند؛ سطحی قابلمقایسه با استانداردهای جهانی.
• الگوی انتقال در ایران طی دهه گذشته تغییر کرده و از انتقال تزریقی به سمت انتقال جنسی حرکت کرده است.
• آمارها نشان میدهد سهم زنان در ابتلاهای جدید در ایران رو به افزایش است؛ پدیدهای که نیازمند تقویت خدمات آموزشی، سلامت باروری، و کاهش انگ اجتماعی است.
• دسترسی به تستهای تشخیص سریع (Rapid Test) و مشاوره پیشگیرانه PrEP هنوز محدود است و کارشناسان آن را یکی از گلوگاههای مبارزه با HIV در ایران میدانند.
جوانان؛ گروه پرخطرِ نادیدهگرفتهشده
UNICEF هشدار میدهد که بیش از یکسوم ابتلاهای جدید جهانی در میان افراد ۱۵ تا ۲۴ ساله رخ میدهد. کاهش آموزشهای مدرسهای، فضای مجازی بدون سواد جنسی کافی و انگ اجتماعی از عوامل مهم این روند است.
در ایران نیز پژوهشهای دانشگاهی نشان میدهد که آگاهی نوجوانان و جوانان درباره HIV در مقایسه با سایر کشورها پایینتر است و برنامههای پیشگیری باید در مدارس، دانشگاهها و پلتفرمهای دیجیتال بازطراحی شود.
۲۰۳۰؛ هدف جهانی حذف ایدز هنوز چالشبرانگیز است
«پایان ایدز» در اسناد جهانی به معنای کنترل اپیدمی با سه شاخص است:
۱) کاهش ابتلا تا زیر ۲۰۰ هزار نفر در سال جهانی
۲) کاهش مرگومیر به زیر ۱۰۰ هزار نفر
۳) حذف انگ و تبعیض بهعنوان مانع درمان
با روند فعلی، سازمانهای بینالمللی میگویند که تحقق این هدف در معرض خطر جدی قرار دارد.
جمعبندی:
روز جهانی ایدز امسال یادآور این حقیقت است که در حالی که جهان بهواسطه علم، دارو و آموزش توانسته میلیونها جان را نجات دهد، اما توقف پیشرفت در سالهای اخیر، کمبود منابع مالی و رشد نابرابریها، میتواند این دستاوردها را به خطر اندازد. ایران نیز همچون بسیاری کشورها در نقطهای ایستاده که موفقیت آیندهاش به دو عامل وابسته است: گسترش تشخیص زودهنگام و کاهش انگ اجتماعی.
