طب سنتی ایران برخوردار از گنجینهای غنی از گیاهان دارویی است که از دیرباز برای درمان انواع بیماریها و نارساییها مورد استفاده قرار گرفتهاند. ترکیبات زیستفعال موجود در این گیاهان دارای مزایای سلامتی بالقوهای از جمله خواص آنتیاکسیدانی، ضدسرطانی، ضد فشار خون، ضدجهشزایی و ضد میکروبی هستند.
به گزارش پایگاه خبری، تحلیلی گزارش سبز و به نقل از پایگاه خبری تهران تایمز، اخیراً محققان و تولیدکنندگان مواد غذایی علاقه فزایندهای به عصارههای گیاهی به عنوان منابع طبیعی آنتیاکسیدان پیدا کردهاند. خواص آنتیاکسیدانی و ضد میکروبی انواع عصارههای گیاهان دارویی به دلیل کاربرد بالقوه آنها به عنوان افزودنیهای طبیعی برای جلوگیری از اکسیداسیون، کنترل عوامل بیماریزا و/یا میکروارگانیسمهای تولیدکننده سم در مواد غذایی، اهمیت زیادی یافته است. گیاهان دارویی هزاران سال است در سراسر جهان به عنوان داروهای سنتی استفاده میشوند. این گزارش ۸ گیاه دارویی بومی ایران را معرفی میکند که دارای فعالیتهای آنتیاکسیدانی، ضد میکروبی و درمانی هستند.
شوید (Anethum graveolens) شوید (Anethum graveolens L.) گیاهی علفی از تیره چتریان (Apiaceae) است که با ساقهای منفرد و گل چتری انتهایی یا اولیه مشخص میشود. شوید در انواع مواد غذایی مانند کنسروها، سوپها، سسها و همچنین برای طعمدهی سالادها استفاده میشود. در طب سنتی ایران برای درمان برخی ناراحتیهای گوارشی مانند نفخ، سوءهاضمه، دلدرد و کولیک کاربرد دارد و اثر ضداسپاسم روی عضلات صاف دستگاه گوارش دارد.
گشنیز (Coriandrum sativum) گشنیز (Coriandrum sativum L.) با کاربری آشپزی و دارویی، از تیره چتریان (Umbelliferae) است که به عنوان عامل طعمدهنده در محصولات غذایی، عطرها و لوازم آرایشی استفاده میشود. این گیاه معمولاً به خاطر دانههایش کشت میشود. دانهها حاوی اسانس و لینالول (ترکیب مونوترپنوئید) به عنوان اجزای اصلی هستند. گشنیز در طب سنتی ایران برای درمان برخی بیماریها شامل شکایتهای سوءهاضمه، بیاشتهایی، تشنج، بیخوابی و اضطراب استفاده میشود. مطالعات نشان دادهاند که عصارههای استات اتیل هر دو بخش دانه و برگ دارای بالاترین مقدار ترکیبات فنلی و قویترین فعالیت رادیکالگیر هستند.
زیره سبز (Cuminum cyminum) زیره سبز (Cuminum cyminum) گیاهی علفی یکساله از تیره چتریان است. هر میوه این گیاه حاوی دانهای سبز با ویژگیهای معطر است. این گیاه از بیش از ۲۰۰ سال پیش در طب سنتی ایران استفاده میشود. میوهها به طور گستردهای به عنوان داروی سنتی ایرانی برای درمان دنداندرد، اسهال و صرع استفاده شدهاند. نتایج یک تحقیق علمی در مورد خواص زیره سبز نشان داد که تجویز خوراکی عصاره زیره به موشهای دیابتی به طور معنیداری سطح قند خون را کاهش و سطح کلسترول پلاسما، فسفولیپیدها، اسیدهای چرب آزاد و تریگلیسریدها را افزایش داد.
کاسنی (Cichorium intybus) کاسنی (Cichorium intybus) متعلق به تیره کاسنیان (Compositae) است و در ایران «کاسنی» نامیده میشود. این گیاه برای درمان جوش، التهاب گلو، بزرگ شدن طحال، اسهال و استفراغ استفاده میشود. کاسنی همچنین به دلیل اثرات تقویتکننده روی کبد و دستگاه گوارش به عنوان داروی گیاهی استفاده شده است. کاسنی تازه شامل ۶۸٪ اینولین، ۱۴٪ ساکارز، ۵٪ سلولز، ۶٪ پروتئین، ۴٪ خاکستر و ۳٪ سایر ترکیبات است، در حالی که کاسنی خشک حاوی حدود ۹۸٪ اینولین و ۲٪ سایر ترکیبات است.
بادرنجبویه (Melissa officinalis) بادرنجبویه (Melissa officinalis L.) گیاه دارویی ایرانی است که به نامهای محلی بادرنجبویه، ورنگبو و فرانجمشک شناخته میشود و در شمال، شمالغرب و غرب کشور میروید. این گیاه به طور سنتی برای درمان سردرد، نفخ، سوءهاضمه، کولیک، تهوع، عصبانیت، کمخونی، سرگیجه، غش، ناخوشی، آسم، برونشیت، قطع قاعدگی، نارسایی قلبی، آریتمی، بیخوابی، صرع، افسردگی، روانپریشی، هیستری، زخمها و زخمها استفاده میشود.
نعناع فلفلی (Mentha piperita) نعناع فلفلی (Mentha piperita) متعلق به تیره نعنائیان (Lamiaceae) است و احتمالاً منشأ آن در شرق آسیا بوده است. این گیاه دارویی به ویژه در تقویت سیستم ایمنی و مبارزه با عفونتهای ثانویه مفید است. نعناع فلفلی سرشار از ترکیبات پلیفنلی است و به همین دلیل فعالیت آنتیاکسیدانی قوی دارد. منتول فراوانترین جزء اسانس است که دارای اثرات ضد باکتریایی است.
پونه (Mentha pulegium) پونه (Mentha pulegium L.) که معمولاً به نام پونه شناخته میشود، گیاهی دارویی از تیره نعنائیان (Lamiaceae) است. بخشهای هوایی گلدار این گیاه به طور سنتی به دلیل خواص ضدعفونیکننده برای درمان سرماخوردگی، سینوزیت، وبا، مسمومیت غذایی، برونشیت و سل استفاده شده و همچنین به عنوان ضدنفخ، بادشکن، خلطآور، ادرارآور، ضدسرفه و قاعدهآور کاربرد دارد.
گزنه (Urtica dioica) گزنه (Urtica dioica L.) گیاهی علفی چندساله گلدار از تیره گزنیان (Urticaceae) است. دمکرده برگهای آن برای درمان اسهال، ترشحات واژنی و خونریزی داخلی/خارجی استفاده میشود. استروئیدها، ترپنوئیدها، فنیلپروپانوئیدها، کومارینها، پلیساکاریدها، لکتینها و هفت گلیکوزید فلاونول به عنوان اجزای اصلی ریشه و گلهای گزنه شناسایی شدهاند. فعالیت آنتیاکسیدانی محلولهای هیدروالکلی عصاره گزنه و گزنه نادلتا (M. neglecta Wallr) و مخلوط آنها بررسی شد. عصارههای هیدروالکلی هر دو گیاه فعالیت آنتیاکسیدانی قوی، قدرت احیاء، شکار رادیکالهای سوپراکسید، شمار پراکسید هیدروژن، شکار رادیکالهای آزاد و فعالیتهای کلاتهکننده فلز داشتند.
طب سنتی ایران؛ تمرکز بر پیشگیری: طب سنتی ایران به شدت بر اولویتبندی حفظ سلامت و پیشگیری از بیماری نسبت به درمان تأکید دارد. این یکی از قدیمیترین اشکال طب سنتی است. این طب مبتنی بر مفهوم چهار خلط است: بلغم (Balgham)، خون (Dam)، صفرا (Safra’) و سودا (Sauda’). مفهوم چهار خلط بر اساس آموزههای رازی و ابنسینا در یک نظام پزشکی دقیق استوار است.
تاکنون حدود ۳۰,۰۰۰ گونه گیاهی در جهان شناسایی شده است که سهم ایران حدود ۸,۰۰۰ گونه است که این تعداد بیشتر از کل گونههای یافت شده در اروپا است. سرانه مصرف گیاهان دارویی در ایران حدود یک کیلوگرم گیاه خشک است؛ به عبارتی، ۸۳,۰۰۰ تن گیاه دارویی در کشور مصرف میشود، در حالی که در اروپا این مقدار ۹۰۰ گرم و در ایالات متحده ۲.۵ کیلوگرم است.
البته باید به این نکته نیز اشاره کنیم که مصرف خودسرانه هریک از گیاهان می تواند زمینه ساز بروز آسیب هایی جسمانی زیادی باشد و بهتر است قبل از مصرف هرکدام، با پزشک متخصص این حوزه مشورت شود و از مصرف بیش از حد این گیاهان جدا خودداری شود.
