روز جهانی پرندگان مهاجر در سال ۲۰۲۶ با شعار «هر پرنده مهم است» برگزار میشود؛ شعاری که پشت آن، واقعیتی نگرانکننده پنهان است: جمعیت بسیاری از پرندگان مهاجر جهان در حال کاهش است. از خشکشدن تالابهای ایران تا کشاورزی صنعتی، تغییرات اقلیمی، آلودگی نوری و شکار غیرقانونی، مسیرهای مهاجرت پرندگان را به کریدورهای خطر تبدیل کردهاند.
هر سال میلیاردها پرنده در یکی از شگفتانگیزترین پدیدههای طبیعی جهان، هزاران کیلومتر را میان قارهها طی میکنند. این مهاجرت عظیم، شبکهای پیچیده از تالابها، جنگلها، سواحل و زیستگاههای بینراهی را به هم متصل میکند. اما اکنون دادههای جهانی نشان میدهد این شبکه در حال فروپاشی است.
بر اساس گزارش «وضعیت پرندگان جهان ۲۰۲۲» که توسط سازمان BirdLife International منتشر شده، نزدیک به نیمی از گونههای پرندگان جهان روند کاهشی جمعیت دارند و بیش از یک هشتم گونهها در معرض خطر انقراض قرار گرفتهاند.
این بحران درباره پرندگان مهاجر شدیدتر است. گزارش «وضعیت گونههای مهاجر جهان» نشان میدهد ۴۸ درصد پرندگان مهاجر ثبتشده در کنوانسیون گونههای مهاجر، با کاهش جمعیت روبهرو هستند و تنها ۱۳ درصد آنها روند افزایشی دارند.
در مسیر مهاجرت آفریقا ـ اوراسیا، که ایران یکی از مهمترین حلقههای آن محسوب میشود، سالانه حدود ۲ میلیارد پرنده جابهجا میشوند؛ اما بین ۴۰ تا ۵۰ درصد گونههای این مسیر در حال کاهش جمعیتاند.
ایران؛ چهارراه پرندگان مهاجر در خاورمیانه
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، یکی از مهمترین مسیرهای مهاجرت پرندگان در جهان به شمار میرود. تالابهای شمال، جنوب و مرکز ایران، ایستگاه زمستانگذرانی یا توقف بسیاری از گونههای مهاجر هستند.
شبهجزیره میانکاله در مازندران، یکی از مهمترین ذخیرهگاههای زیستکره ایران، سالانه میزبان میلیونها پرنده مهاجر است. برآوردها نشان میدهد بیش از دو میلیون پرنده از بیش از ۲۰۰ گونه مختلف هر سال از این منطقه استفاده میکنند.
بر اساس گزارشهای رسمی، سالانه بین ۷۰ تا ۸۰ هزار پرنده مهاجر شامل فلامینگوها، پلیکانها و انواع غازها وارد تالاب میانکاله میشوند.
دادههای منتشرشده درباره وضعیت زمستانگذرانی پرندگان در میانکاله نشان میدهد در سال گذشته، ۶۵ گونه پرنده مهاجر در این تالاب ثبت شدهاند که ۱۶ گونه آنها تحت حفاظت قرار دارند. همچنین حدود ۵۷۰۰ فلامینگو در این تالاب زمستانگذرانی کردهاند.
اما این اعداد، در کنار نشانههای هشداردهنده قرار دارند. خشکشدن تالابها، کاهش حقابههای محیطزیستی، توسعه کشاورزی و شکار غیرقانونی، زیستگاههای پرندگان مهاجر ایران را به شدت تهدید میکند.
تالابهای ایران؛ از پناهگاه تا تله مرگ
طی دو دهه اخیر، بسیاری از تالابهای مهم ایران از جمله گاوخونی، هامون، بختگان و بخشهایی از میانکاله با بحران کمآبی روبهرو شدهاند. کاهش سطح آب نهتنها منابع غذایی پرندگان را نابود میکند، بلکه خطر بیماریهایی مانند آنفلوانزای فوقحاد پرندگان را نیز افزایش میدهد.
همزمان، تغییرات اقلیمی الگوهای مهاجرت را برهم زده است. افزایش دمای زمین باعث شده برخی گونهها زودتر یا دیرتر مهاجرت کنند و هماهنگی میان زمان مهاجرت و دسترسی به غذا از بین برود.
در سالهای اخیر، آلودگی نوری نیز به یکی از تهدیدهای مهم تبدیل شده است. مطالعات جهانی نشان میدهد نور شهرها باعث اختلال در جهتیابی پرندگان مهاجر میشود و احتمال برخورد آنها با ساختمانها و سازهها را افزایش میدهد.
کشاورزی صنعتی و تغییر اقلیم؛ دو متهم اصلی
گزارشهای علمی تازه نشان میدهد جمعیت پرندگان در آمریکای شمالی و اروپا با سرعتی نگرانکننده در حال کاهش است. پژوهشهای جدید منتشرشده در مجله Science نشان میدهد بسیاری از گونهها نهفقط در حال کاهش، بلکه در حال «سقوط شتابگرفته» هستند.
کارشناسان، کشاورزی صنعتی، مصرف گسترده آفتکشها، نابودی حشرات، تخریب زیستگاهها و گرمایش جهانی را مهمترین عوامل این روند میدانند.
طبق دادههای BirdLife International، از سال ۱۹۷۰ تاکنون حدود سه میلیارد پرنده در آمریکای شمالی از بین رفتهاند و در اتحادیه اروپا نیز حدود ۶۰۰ میلیون پرنده کاهش یافته است.
در بریتانیا نیز برخی گونههای پرندگان طی نیمقرن اخیر تا ۹۰ درصد کاهش جمعیت داشتهاند.
پرندگان مهاجر؛ شاخص سلامت اکوسیستم
کارشناسان محیطزیست معتقدند کاهش جمعیت پرندگان فقط یک بحران حیاتوحش نیست؛ بلکه نشانهای از فروپاشی تدریجی اکوسیستمهاست. پرندگان در کنترل آفات، گردهافشانی، پراکنش بذر و حفظ تعادل طبیعی نقش کلیدی دارند.
به همین دلیل، کاهش آنها مستقیماً با امنیت غذایی، سلامت انسان و تابآوری اقلیمی مرتبط است.
روز جهانی پرندگان مهاجر در سال ۲۰۲۶ بر اهمیت «علم شهروندی» و مشارکت عمومی در ثبت دادههای پرندگان تأکید دارد. برگزارکنندگان این روز جهانی اعلام کردهاند دادههای مردمی میتواند در پایش تغییرات جمعیتی و حفاظت از مسیرهای مهاجرت نقشی تعیینکننده داشته باشد.
آیندهای که هنوز قابل نجات است
با وجود روندهای نگرانکننده، تجربه برخی کشورها نشان داده حفاظت از زیستگاهها، احیای تالابها، کاهش شکار و اصلاح سیاستهای کشاورزی میتواند جمعیت پرندگان را بازیابی کند.
نمونههایی از احیای گونههایی مانند بلبل هزاردستان در بریتانیا یا تثبیت جمعیت فلامینگوها در برخی تالابهای ایران نشان میدهد هنوز فرصت برای اقدام وجود دارد.
اما کارشناسان هشدار میدهند بدون همکاری منطقهای و جهانی، مسیرهای مهاجرت پرندگان به تدریج از نقشه طبیعت حذف خواهد شد؛ اتفاقی که فقط به معنای خاموششدن آواز پرندگان نیست، بلکه نشانهای از بحران عمیقتر زمین خواهد بود.
