روز جهانی حیاتوحش، که هر سال در سوم مارس برگزار میشود، امسال با تمرکز ویژه بر «گیاهان دارویی و معطر» فرصتی فراهم کرده تا جهان بار دیگر به اهمیت این گونههای ارزشمند در سلامت انسان، اقتصاد جهانی و پایداری اکوسیستمها بیندیشد. سازمان ملل متحد در گزارشی تازه اعلام کرده است که گیاهان دارویی نهتنها ستون فقرات بسیاری از نظامهای درمانی سنتی و مدرن هستند، بلکه نقشی کلیدی در اقتصاد جهانی، معیشت جوامع محلی و حفظ تنوع زیستی ایفا میکنند.
اهمیت گیاهان دارویی از نگاه سازمان ملل
بر اساس گزارش سازمان ملل، گیاهان دارویی از هزاران سال پیش در فرهنگها و تمدنهای مختلف بهعنوان منبع اصلی درمان و مراقبتهای بهداشتی مورد استفاده قرار گرفتهاند. امروزه نیز با وجود پیشرفتهای گسترده در پزشکی مدرن، همچنان حدود ۵۰ هزار تا ۷۰ هزار گونه گیاهی در جهان برای اهداف دارویی و معطر برداشت میشوند. این آمار نشان میدهد که بخش بزرگی از سلامت جهانی همچنان به طبیعت وابسته است.
دانا جی. لیمن، رئیس مشترک گروه متخصصان گیاهان دارویی در اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN)، در گفتوگویی با UN News تأکید کرده است که در ۱۵ سال گذشته توجه جهانی از تمرکز صرف بر گونههای جانوری شاخص به طیف گستردهتری از موجودات زنده، از جمله گیاهان دارویی، معطوف شده است. او میگوید: «سلامت انسان، معیشت جوامع و حتی بقای کل نظام تنوع زیستی به این گیاهان وابسته است.»
نقش گیاهان دارویی در سلامت و اقتصاد جهانی
گیاهان دارویی نهتنها در طب سنتی، بلکه در صنایع داروسازی، آرایشی، غذایی و حتی کشاورزی کاربرد گسترده دارند. ارزش اقتصادی تجارت جهانی گیاهان دارویی و معطر به میلیاردها دلار میرسد و میلیونها نفر در سراسر جهان از طریق کشت، برداشت، فرآوری و تجارت این گیاهان امرار معاش میکنند.
در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، گیاهان دارویی نخستین و گاه تنها منبع درمانی برای جوامع محلی هستند. این گیاهان همچنین در صنایع مدرن نقش مهمی دارند؛ از تولید داروهای ضدالتهاب و آنتیبیوتیک گرفته تا ساخت عطرها، اسانسها و محصولات مراقبت از پوست.
تهدیدهای روبهافزایش علیه گیاهان دارویی
با وجود اهمیت گسترده، بسیاری از گونههای گیاهان دارویی با تهدیدهای جدی مواجهاند. تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاهها، برداشت بیرویه، تجارت غیرقانونی و آلودگی محیطزیست از جمله عواملی هستند که بقای این گونهها را به خطر انداختهاند. بر اساس گزارش IUCN، بسیاری از گیاهان دارویی در فهرست سرخ گونههای در معرض خطر قرار گرفتهاند و برخی از آنها در آستانه انقراض هستند.
این وضعیت نهتنها تهدیدی برای تنوع زیستی است، بلکه سلامت انسان و امنیت دارویی جهان را نیز به خطر میاندازد. از دست رفتن یک گونه گیاهی میتواند به معنای از دست رفتن یک داروی بالقوه برای درمان بیماریهای آینده باشد.
تمرکز روز جهانی حیاتوحش ۲۰۲۶ بر گیاهان دارویی
سازمان ملل در سال ۲۰۲۶ تصمیم گرفت تمرکز روز جهانی حیاتوحش را بر گیاهان دارویی و معطر قرار دهد تا توجه جهانی را به نقش حیاتی این گونهها جلب کند. این انتخاب بر اساس نیاز فوری به حفاظت از گونههایی انجام شده که در سلامت، فرهنگ و اقتصاد جوامع نقش اساسی دارند.
در بیانیه رسمی CITES آمده است که گیاهان دارویی نهتنها در زندگی روزمره مردم حضور دارند، بلکه بخشی از میراث فرهنگی و دانش بومی بسیاری از جوامع هستند. از چایهای گیاهی گرفته تا روغنهای معطر و داروهای سنتی، این گیاهان در سراسر جهان کاربردهای گستردهای دارند.
چالشهای تجارت پایدار گیاهان دارویی
یکی از مهمترین چالشهای مطرحشده در گزارشهای بینالمللی، موضوع تجارت پایدار گیاهان دارویی است. تجارت این گیاهان اگرچه میتواند منبع درآمد مهمی برای جوامع محلی باشد، اما در صورت نبود نظارت و مدیریت صحیح، میتواند به نابودی گونهها منجر شود.
بر اساس آمار CITES، حدود ۱۳۰۰ گونه گیاه دارویی در فهرست ضمائم این کنوانسیون قرار دارند که بیش از ۸۰۰ گونه در ضمیمه II ثبت شدهاند؛ به این معنا که تجارت آنها باید تحت نظارت دقیق و با مجوزهای قانونی انجام شود.
نقش دانش بومی در حفاظت از گیاهان دارویی
دانش بومی و سنتی جوامع محلی یکی از مهمترین منابع برای حفاظت از گیاهان دارویی است. بسیاری از جوامع بومی قرنهاست که از این گیاهان استفاده میکنند و روشهای پایدار برداشت و کشت آنها را میشناسند. سازمان ملل تأکید کرده است که حفاظت از این دانش و مشارکت دادن جوامع محلی در برنامههای حفاظتی، یکی از کلیدهای موفقیت در حفظ این گونههاست.
نمونههایی از توجه جهانی به گیاهان دارویی
در کشورهای مختلف، برنامهها و رویدادهای متعددی به مناسبت روز جهانی حیاتوحش برگزار شد. برای مثال، در عمان، درخت کندر که یکی از مهمترین گیاهان دارویی و معطر منطقه است، محور اصلی برنامههای روز جهانی حیاتوحش قرار گرفت. این درخت که هزاران سال در طب سنتی، عطرسازی و آیینهای فرهنگی استفاده شده، امروز با تهدیدهای زیستمحیطی مواجه است و نیازمند حفاظت جدی است.
پیام سازمان ملل: حفاظت از گیاهان دارویی، حفاظت از آینده بشر
سازمان ملل در پیام رسمی خود به مناسبت روز جهانی حیاتوحش اعلام کرده است که حفاظت از گیاهان دارویی تنها یک وظیفه زیستمحیطی نیست، بلکه یک ضرورت برای سلامت و رفاه نسلهای آینده است. این گیاهان نهتنها منبع داروهای حیاتی هستند، بلکه بخشی از میراث فرهنگی، اقتصادی و طبیعی جهان به شمار میروند.
در این پیام تأکید شده است که دولتها، سازمانهای بینالمللی، جوامع محلی و بخش خصوصی باید با همکاری یکدیگر برای حفاظت از این گونهها اقدام کنند. این اقدامات شامل ایجاد قوانین حمایتی، توسعه تجارت پایدار، حمایت از پژوهشهای علمی، و آموزش جوامع درباره اهمیت گیاهان دارویی است.
چشمانداز آینده: ضرورت اقدام فوری
با توجه به افزایش تقاضا برای گیاهان دارویی در جهان، فشار بر منابع طبیعی نیز رو به افزایش است. اگر اقدامهای فوری برای حفاظت از این گونهها انجام نشود، بسیاری از آنها ممکن است در آینده نزدیک از بین بروند. این موضوع نهتنها تهدیدی برای تنوع زیستی است، بلکه میتواند سلامت جهانی را نیز با بحران مواجه کند.
سازمان ملل هشدار داده است که از دست رفتن هر گونه گیاهی میتواند به معنای از دست رفتن یک داروی بالقوه برای درمان بیماریهای آینده باشد. در جهانی که با چالشهایی مانند بیماریهای نوظهور، مقاومت دارویی و بحرانهای بهداشتی مواجه است، اهمیت گیاهان دارویی بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
