پدیدهٔ «جزیره گرمایی شهری» زمانی رخ میدهد که بخشهای گستردهای از شهر، بهویژه در هستهٔ مرکزی، دمای بسیار بالاتری نسبت به حاشیهها و مناطق روستایی اطراف داشته باشند. این پدیده، نتیجهٔ ترکیبی از جایگزینی زمینهای طبیعی با آسفالت و سازههای فلزی، افزایش منابع حرارتی و جریان ناقص باد است — شرایطی که اکنون در تهران و دیگر کلانشهرهای ایران به واقعیت تبدیل شده است.
پدیدهٔ «جزیره گرمایی شهری» در شهرهای بزرگ ایران بهآرامی اما با شدت در حال ظهور است؛ موضوعی که بهویژه در آستانهٔ روز جهانی شهرها (۳۱ اکتبر ۲۰۲۵) و با توجه به شعار امسال — «شهرهای هوشمند انسانمحور» — باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.
در این شرایط، مناطق مرکزی تهران نسبت به حومهها چندین درجه گرمتر میشوند؛ پژوهشی با عنوان «Mitigating Urban Heat Island Effects in Tehran Metropolitan Area» نشان میدهد که دمای سطحی خاک و پوششهای ساختمانی در هستهٔ شهر به مراتب بالاتر از مناطق اطراف است.
علل اصلی این پدیده عبارتاند از: تغییر کاربری زمین از فضای سبز به آسفالت و سازههای بتنی، جذب و ذخیرهٔ گرمای خورشیدی در مصالح غیرطبیعی، انتشار مداوم حرارت از خودروها، سیستمهای تهویه و ساختمانهای بلند که جریان باد را مسدود میکنند.
نتایج آن نیز چندوجهی است:
- سلامت شهروندان، بهویژه کودکان، سالمندان و افراد دارای بیماریهای قلبی یا تنفسی، در معرض خطر قرار میگیرد.
- مصرف انرژی برای سرمایش بالا میرود و شبکهٔ برق تحت فشار قرار میگیرد.
- کیفیت هوای شهری کاهش مییابد؛ چرا که گرمای بیشتر، افزایش غلظت ازن و آلایندههای فوتوشیمیایی را بهدنبال دارد.
- تجربهٔ زیستی شهر کمکیفیتتر میشود: عبور هوا دشوار میگردد، شبها دمای شهر کاهش کمتری دارد و فرصت «تنفس» برای شهر و ساکنانش محدود میشود.
بنابر اعلام UN‑Habitat، شتاب شهرنشینی و رشد جمعیت در شهرها بهاین معناست که تا سال ۲۰۵۰ تقریباً ۷۰ درصد از جمعیت جهان در شهرها ساکن خواهند بود و این امر فشار بر زیرساختها و خدمات شهری، از جمله زیرساختهای خنکسازی، را افزایش میدهد.
در پاسخ به این چالش، راهکارهای عملیاتی متعددی پیشنهاد شدهاند: گسترش فضای سبز، کاشت درختان در پشتبامها و دیوارها، استفاده از مصالح بازتابندهٔ نور و طراحی شهری اقلیممحور. اما همانگونه که کارشناسان تأکید میکنند، بدون مشارکت شهروندان و تغییر نگرش عمومی دربارهٔ شهر و طبیعت، موفقیت این راهکارها محدود خواهد بود.
در پایان، میتوان گفت که جزیره گرمایی شهری نه صرفاً یک مسئلهٔ اقلیمی، بلکه هشدار به ماست؛ هشدار دربارهٔ اینکه شهرها چگونه نفس میکشند — یا نمیکشند — و آیا آمادهاند تا راهی سازگارتر با طبیعت و انسان بگشایند یا خیر.
