در کنفرانس سالانه اتحادیه علوم زمینشناسی اروپا در وین، دانشمندان هشدار دادند که تغییرات اقلیمی باعث افزایش قابلتوجه تلاطم در لایههای بالای جو زمین میشود؛ تلاطمی که بهویژه در هوای صاف (Clear-Air Turbulence) و در مسیرهای هوایی شلوغ، میتواند به پروازهایی ناهموارتر و حتی آسیبزا منجر شود.
افزایش چهاربرابری تلاطم تا چند دهه آینده
پروفسور پل ویلیامز، رئیس بخش تحقیقات جوی دانشگاه ریدینگ بریتانیا، در ارائهای در این کنفرانس گفت: «در مناطقی از جریان جت در نیمکره شمالی و جنوبی، تلاطم میتواند تا دو، سه یا حتی چهار برابر افزایش یابد.»
تلاطم هوای صاف در شرایطی رخ میدهد که هیچ نشانه ظاهری از آشفتگی جوی مانند ابر یا طوفان وجود ندارد. این پدیده معمولاً در مرز تودههای هوایی متفاوت اتفاق میافتد و میتواند هواپیماهای بزرگ را ناگهان چند صد فوت بالا یا پایین بیندازد، که گاه منجر به آسیب فیزیکی به بدنه هواپیما یا مصدومیت خدمه و مسافران میشود.
باد برشی عمودی؛ عامل اصلی در پیشبینی تلاطم
در حالی که بررسی سرعت باد در لایههای بالایی جو نتوانسته اطلاعات روشنی درباره تلاطم فراهم کند، ویلیامز میگوید عامل تعیینکنندهتر، “باد برشی عمودی” است؛ یعنی تفاوت سرعت و جهت باد در ارتفاعات مختلف.
مطالعات انجامشده بر سه پایگاه داده جهانی نشان میدهد که باد برشی عمودی طی ۴۰ سال گذشته حدود ۱۵ درصد افزایش یافته است. بر اساس مدلهای اقلیمی، در صورت تداوم گرمایش شدید، این میزان تا سال ۲۱۰۰ میتواند به ۲۹ درصد برسد.
تجربهای شخصی و تلخ از تلاطم شدید
داویده فاراندا، مدیر پژوهشهای فیزیک اقلیم در مرکز ملی تحقیقات فرانسه، ضمن ارائه نتایج تحقیقات خود، از تجربه شخصیاش در پروازی از لسآنجلس به شارلوت در سال ۲۰۲۳ گفت: «برای بیش از سه ساعت در تلاطم شدید هوای صاف گیر افتادیم؛ در حدی که محفظههای چمدان باز شدند و وسایل پرتاب شدند. واقعاً وحشتناک بود.»
او همچنین تأکید کرد که گرمایش بیشتر در مناطق قطبی نسبت به عرضهای میانی باعث تغییر در الگوهای جریان جت و در نتیجه افزایش نقاط پرخطر در ارتفاع پرواز میشود.
اثر تغییرات اقلیمی بر مسیرهای پرواز
به گفته ویلیامز، یکی از نتایج گرمایش شدید استوایی در تروپوسفر فوقانی، افزایش اختلاف دمای عرضهای جغرافیایی است که باعث تقویت بادهای برشی میشود. این موضوع در مسیرهای پروازی شلوغ مانند مسیرهای ترنسآتلانتیک بیشترین تأثیر را دارد.
وی افزود: «در دهههای اخیر، شدت تلاطم شدید در ارتفاعات پروازی حدود ۵۵ درصد افزایش یافته است.»
راهکارهایی برای مقابله با تلاطم آینده
با وجود نگرانیها، دانشمندان معتقدند که با استفاده از ابزارهای جدید سنجش جوی، طراحی بهینهتر بالها و ساختار هواپیماها، میتوان اثر این تلاطمها را کاهش داد. فاراندا در اینباره گفت: «در اغلب موارد میتوان از این مناطق بدون حادثه عبور کرد، اما شرط آن ادامه برنامههای رصد جوی و اقلیمی است.»
او در پایان هشدار داد که کاهش سرمایهگذاریها و تجهیزات پایش اقلیم، میتواند پیشبینیهای جوی را ضعیف کرده و پروازها را ناایمنتر کند.
