گزارش ویژه از بلیک پلاتو | ۱۴۰۴/۰۲/۱۷
۵۰ سال پس از انجام نخستین آزمایش استخراج معدنی در اعماق دریا در نزدیکی سواحل شرقی آمریکا، آثار مخرب آن همچنان بر بستر دریا دیده میشود و نشانهای از بهبودی کامل در اکوسیستم منطقه به چشم نمیخورد.
جایی ورای تصور: سفر به ژرفای بلیک پلاتو
دکتر سامانتا جوی، میکروبیولوژیست برجسته، در سفر سال ۲۰۱۸ خود با زیردریایی پیشرفته «آلوین» به منطقهای از بلیک پلاتو در عمق دو هزار متری اقیانوس اطلس، با صحنههایی شگفتانگیز روبهرو شد. تنوع حیرتانگیز جانوری – از ماهیان عظیمالجثه تا صدها ماهی مرکب و اختاپوس – منطقه را به یک بهشت زیستی تبدیل کرده بود. اما تنها چند کیلومتر آنسوتر، اثری متفاوت چشمها را میخراشید: زمینخراشهایی عمیق و بیجان، یادگار نخستین عملیات استخراج صنعتی در اعماق اقیانوس که در تیرماه ۱۳۴۹ (جولای ۱۹۷۰) توسط شرکت آمریکایی Deepsea Ventures انجام شد.
آغاز ماجرا: استخراج آزمایشی گرههای فلزی
در آن سال، ماشینی شبیه جاروبرقی که به کف اقیانوس فرستاده شده بود، بیش از ۶۰ هزار گره فلزی به اندازه توپ بیسبال را از بستر دریا جمعآوری کرد. این گرهها حاوی منگنز، نیکل و کبالت بودند – موادی که در صنایع، ساخت باتری خودروهای برقی، تجهیزات پزشکی و نظامی کاربرد دارند.
با وجود شکست پروژه در دهه ۷۰ میلادی، ردپاهای آن همچنان باقیست. در سال ۲۰۲۲، یک ربات زیردریایی تصویربرداری از خطوط استخراج به طول بیش از ۴۳ کیلومتر ثبت کرد؛ خطوطی مانند ریل قطار که هیچ حیات دریایی در آن باقی نمانده بود. این تصاویر گواهی بودند بر تأثیرات درازمدت این نوع مداخله انسانی.
🔷 ترمیمی به درازای قرنها؟
مطالعات مشابه در ناحیه «کلاریون-کلیپرتون» در جنوب شرق هاوایی – یکی از مناطق هدف آینده برای استخراج – نشان میدهد که بازسازی اکوسیستم در مناطق استخراجشده ممکن است صدها سال به طول بینجامد. بررسیهای سال ۱۳۶۸ (۱۹۸۹) در آن منطقه، کاهش تنوع شدید گونههای بزرگ، بهویژه گونههای فیلترکننده، و کاهش تا ۵۰ درصدی جمعیتهای میکروبی را حتی پس از ۲۶ سال نشان دادند.
🔶 پیشرفت فناوری، یا بازتکرار فاجعه؟
شرکتهای فعال امروزی نظیر The Metals Company و Impossible Metals مدعیاند که فناوریهایشان بسیار دقیقتر و کمخطرتر شدهاند. برای نمونه، شرکت دوم اعلام کرده که با استفاده از رباتهایی بدون خراش بستر دریا، گرهها را «بهنرمی» جمعآوری خواهد کرد. این شرکت همچنین درخواست اکتشاف در نزدیکی ساموآی آمریکایی را ارائه داده است.
با این حال، پژوهشگران نسبت به آثار متقابل و گسترده این فعالیتها هشدار میدهند. پخش ذرات و رسوبات در آب، از طریق دستگاهها و تخلیههای سطحی، میتواند تنفس، تغذیه و ارتباط زیستی گونههای دریایی را مختل کند؛ حتی روی توانایی دریا در جذب کربن نیز تأثیر منفی بگذارد. طبق مطالعات، هر کیلومتر مربع استخراج میتواند سالانه بیش از ۱۷۰ تُن کربن را از کف دریا آزاد کند.
تهدیدی برای تنوع زیستی و صنعت ماهیگیری
مطالعات نشان دادهاند که ۹۰ درصد از گونههای کشفشده در منطقه کلاریون-کلیپرتون، برای علم ناشناختهاند. همچنین، در سال ۱۴۰۳ (۲۰۲۴)، بزرگترین صخره مرجانی در اعماق دریا در بلیک پلاتو کشف شد: بیش از ۸۳ هزار قله مرجانی که ۵۰۰ کیلومتر طول دارند. استخراج در چنین مناطقی، میتواند منابع دارویی ناشناختهای را نیز از بین ببرد.
از سوی دیگر، تحقیقات نشان دادهاند که رسوبات ناشی از استخراج، ممکن است مسیر مهاجرت ماهیهای تُن را تحتتأثیر قرار داده و به صنعت صیادی در کشورهای در حال توسعه آسیب بزند؛ کشوری که شاید تا ۱۰٪ از تُن مصرفیشان را از این مناطق بهدست میآورند.
تقابل سیاست با محیطزیست
در فروردین ۱۴۰۴، دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت آمریکا، با صدور فرمانی اجرایی با عنوان “آزادسازی منابع حیاتی فراساحلی آمریکا”، دستور تسریع مجوز استخراج را صادر کرد. این فرمان NOAA را موظف به تسریع روند مجوزدهی کرد – موضوعی که برخی از متخصصان، آن را در تضاد با مأموریت محیطزیستی این سازمان میدانند.
در عین حال، شرکت The Metals Company درخواست مجوز برای استخراج در مناطقی فراتر از حوزه قضایی آمریکا ارائه کرده است؛ اقدامی که ممکن است در تعارض با کنوانسیون حقوق دریاها سازمان ملل (UNCLOS) باشد – هرچند آمریکا این کنوانسیون را تاکنون تصویب نکرده است.
فراخوان برای توقف استخراج
بیش از ۹۰۰ دانشمند و سیاستگذار در نامهای خواستار تعلیق استخراج اعماق دریا شدهاند، تا زمانی که ارزیابیهای علمی کامل و مقررات جامع تدوین شود. کشورهای متعددی نیز درخواست اعمال مهلت قانونی (موراتوریوم) در این زمینه کردهاند.
سخن پایانی: زخمی که هنوز باز است
با گذشت نیم قرن، ردپای نخستین تجربه استخراج در بستر بلیک پلاتو همچنان پابرجاست – بیجان، خاموش، و هشداردهنده. «من اینجا را یک گنجینه ملی میدانم»، دکتر جوی میگوید. «رازهای اینجا را باید بشناسیم تا بتوانیم حافظان خردمندش باشیم.»
