افزایش دما ناشی از تغییرات اقلیمی، فرایندهای پیچیدهای را به راه انداخته که خشکسالیها را بزرگتر و شدیدتر کرده است. پژوهش جدیدی که بهتازگی منتشر شده، نشان میدهد نقش تشنگی اتمسفر در این میان بسیار پررنگ است.
وقتی از بالا به مزارع دشتهای بزرگ آمریکا یا غرب این کشور نگاه میکنید، دایرههای سبزی روی زمین دیده میشود؛ منظرهای شبیه به نقاشی نقطهچینی کشاورزی. اینها نتیجه سیستمهای آبیاری دَوَرانی هستند. اما بسیاری از کشاورزان اکنون دریافتهاند که این سیستمها که حدود ۱۰ تا ۲۰ سال پیش ساخته شدهاند، دیگر پاسخگوی گرمای فزاینده امروز نیستند.
میتهپال کوکال، هیدرولوژیست کشاورزی از دانشگاه آیداهو میگوید: «بین میزان آبی که میتوانی به مزرعه بدهی و نیاز آبی محصول فاصله افتاده است.» او توضیح میدهد که تا زمانی که بازوی آبیاری به نقطه شروع برگردد، خاک تقریباً خشک شده است. عامل اصلی؟ تشنگی اتمسفر.
تشنگی اتمسفر: پدیدهای نوین در بحران خشکسالی
دکتر سلیمان گبرچورکوس، اقلیمشناس آب از دانشگاه آکسفورد و نویسنده اصلی این مطالعه، میگوید: «جهان گرمتر، جهانی تشنهتر است.» نتایج تحقیق جدید او که در ژورنال Nature منتشر شده، نشان میدهد تشنگی اتمسفر طی ۴۰ سال گذشته موجب شده خشکسالیها نهتنها شدیدتر بلکه گستردهتر شوند.
خشکسالی زمانی رخ میدهد که بین عرضه و تقاضای آب ناهماهنگی وجود دارد. بارش، آب را به سطح زمین میرساند اما اتمسفر آن را با تبخیر پس میگیرد. دما، باد، رطوبت و تابش خورشید تعیین میکنند که چه مقدار آب تبخیر میشود. با وجود پیچیدگی این فرایند، بیشتر مطالعات جهانی پیشین بر بارش متمرکز بودهاند و جنبه تبخیر را نادیده گرفتهاند.
دکتر گبرچورکوس میگوید: «مثل این است که دفتر دخلوخرجتان را فقط با ثبت درآمدها حساب کنید و خرجها را نادیده بگیرید.»
بررسی صدساله تأثیر تشنگی اتمسفر
تیم پژوهشی از دادههای بارشی مختلف، مدلهای اقلیمی و روشهای محاسبه خشکسالی از سال ۱۹۰۱ تا ۲۰۲۲ استفاده کردند تا نقش تشنگی اتمسفر را بررسی و مدلسازی کنند. نتایج نشان داد که این عامل نهتنها در مناطق خشک بلکه حتی در مناطق مرطوب نیز بهطور معناداری باعث خشکیدگی شده است.
از دهه ۱۹۸۰ به این سو، تقریباً در همه مناطق جهان بهجز جنوب شرقی آسیا، خشکسالی افزایش یافته است. این مطالعه نشان میدهد که تشنگی اتمسفر ناشی از گرمایش جهانی، شدت خشکسالیها را حدود ۴۰ درصد افزایش داده است.
مناطقی از جمله غرب آمریکا، بخشهای وسیعی از آفریقا و آمریکای جنوبی، استرالیا و آسیای مرکزی، بهطور خاص نسبت به این پدیده آسیبپذیرتر هستند.
دکتر گبرچورکوس اعتراف میکند که نتایج آنها را شوکه کرده است. افزایش شدید خشکسالی در پنج سال پایانی دوره مطالعه (۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲) زنگ خطر را برای او بهصدا درآورده است.
دادههای نگرانکننده: گسترش بیسابقه خشکسالی
در این پنجسال، مساحت مناطق تحت تأثیر خشکسالی بهطور میانگین ۷۴ درصد بیشتر از چهار دهه گذشته بود. در غرب آمریکا، استرالیا و آمریکای جنوبی جنوبی، این وسعت بیش از دو برابر شد. عامل اصلی آن: تشنگی اتمسفر.
سال ۲۰۲۲ بهطور خاص، چشمگیر بود. در حدود یکسوم از کره زمین، در مقطعی از سال، خشکسالی متوسط تا شدید حاکم بود. دریاچه مید، منبع آبی مهم رودخانه کلرادو، تقریباً خشک شد. اروپا شاهد ترکیبی بیسابقه از خشکسالی و موج گرما بود که منجر به محدودیتهای مصرف آب شد. میلیونها نفر در شاخ آفریقا با ناامنی غذایی مواجه شدند.
تعریف پدیده جدید: موجهای تشنگی (Thirstwaves)
دکتر مایک هابینز، هیدرولوژیست از دانشگاه کلرادو که در این مطالعه مشارکت نداشت، یافتهها را همسو با پیشبینیهای خود دانست و افزود: «بخش تقاضای آب در خشکسالی مدتها نادیده گرفته شده بود؛ حالا دیگر میتوانیم آن را دقیق بررسی کنیم.»
هابینز و کوکال در سال جاری اصطلاح جدیدی به فرهنگ لغت هواشناسی اضافه کردهاند: «موجهای تشنگی» یا thirstwaves؛ حالتی که طی دستکم سه روز متوالی، میزان تبخیر بهشدت بالا میرود و محصولات کشاورزی در معرض خطر قرار میگیرند.
مطالعه همچنین با تجربیات میدانی کوکال با کشاورزان و الگوهای ملی آبیاری همخوانی داشت. او میگوید: «ما شاهد یک تغییر بزرگ هستیم. برخی کشاورزان غرب آمریکا دیگر از خیر آبیاری گذشتهاند، درحالیکه کشاورزان مناطق شمالی و شرقی، در حال سرمایهگذاری روی سیستمهای آبیاری گرانقیمت هستند.»
آینده: چرخه خشکی و نیاز به سازگاری
به گفته دکتر گبرچورکوس: «تمام این موارد ناشی از گرم شدن زمین است.» با اینکه مطالعه در سال ۲۰۲۲ به پایان میرسد، تابستانهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ به ترتیب دومین و گرمترین تابستانهای ثبتشده در نیمکره شمالی بودند.
ادامه روند گرمایش، به افزایش تشنگی اتمسفر و در پی آن، افزایش خشکسالیها منجر خواهد شد. مناطقی که بارها با خشکسالی مواجه میشوند، توانایی بازیابی خود را از دست میدهند و این چرخه خشکی تکرار میشود.
مدلسازی بهتر تشنگی اتمسفر میتواند پیشبینی وضعیت آب شرب، آبیاری و تولید برقآبی را بهبود بخشد و امکان سازگاری مؤثرتر با جهانی پرخشکسالی را فراهم کند. پژوهشگران در این مطالعه از میانگین ششماهه استفاده کردهاند و پیشنهاد دادهاند در آینده، مدلهای کوتاهمدتتری برای کمک به کشاورزان و مدیران منابع آبی توسعه یابد.
