گزارش: بازیافت پیشرفته، راه‌حل بحران پلاستیک یا فریب افکار عمومی؟

در حالی که فناوری موسوم به «بازیافت پیشرفته» (یا بازیافت شیمیایی) در کنفرانس بین‌المللی Circularity 2025 در اواخر فروردین امسال به‌عنوان نویدبخش‌ترین راه‌حل برای بحران جهانی پسماند پلاستیکی معرفی شد، یک گزارش تازه از مرکز درستی اقلیم (Center for Climate Integrity – CCI) ابعاد نگران‌کننده‌ای از واقعیات پشت پرده این فناوری را افشا کرده و آن را نوعی «فریب بزرگ» از سوی صنعت پتروشیمی توصیف می‌کند.

وعده‌هایی که تحقق نمی‌یابند

در این گزارش با عنوان «فریب بازیافت پیشرفته» آمده است که شرکت‌های بزرگ تولیدکننده پلاستیک و پتروشیمی با آگاهی کامل از محدودیت‌های فنی و اقتصادی این فناوری، همچنان آن را به‌عنوان راه‌حل نهایی بحران پلاستیک تبلیغ می‌کنند. در حالی‌که فناوری‌هایی مانند پیرولیز، که اساس بازیافت شیمیایی را تشکیل می‌دهند، از دهه ۱۹۷۰ مورد استفاده قرار گرفته‌اند و نتوانسته‌اند در مقیاس صنعتی موفق عمل کنند.

شرکت‌هایی مانند Nexus Circular ادعا دارند که توانایی پردازش پلاستیک‌های مخلوط و غیرقابل‌بازیافت با روش‌های معمول را دارند، اما شواهد ارائه‌شده در گزارش CCI این ادعا را زیر سؤال می‌برد.

پنج فریب بزرگ صنعت پلاستیک

گزارش مرکز درستی اقلیم پنج ادعای فریبنده اصلی را که صنعت پلاستیک درباره بازیافت پیشرفته مطرح می‌کند، چنین معرفی می‌کند:

1. نوآوری دروغین: بازیافت پیشرفته به‌عنوان فناوری نوین معرفی می‌شود، در حالی‌که این فناوری از دهه‌ها پیش وجود داشته و تاکنون در مقیاس واقعی موفق نبوده است.
2. اغراق در مقیاس عملیاتی: شرکت‌هایی چون اکسون‌موبیل، ایستمن و شل وعده پردازش میلیاردها پوند پسماند پلاستیکی را داده‌اند، اما عملکرد واقعی آن‌ها فاصله زیادی با این وعده‌ها دارد.
3. ادعاهای فنی گمراه‌کننده: گفته می‌شود بازیافت شیمیایی می‌تواند پلاستیک‌های آلوده و مخلوط را بازیافت کند، در حالی‌که این فرایندها به خوراکی تمیز و یکنواخت نیاز دارند، مشابه بازیافت مکانیکی.
4. تحریف در محیط‌زیست‌دوستی: برخلاف ادعاهای تبلیغاتی، این فرایندها مصرف انرژی بالایی دارند و محصولات جانبی سمی تولید می‌کنند.
5. چرخه‌پذیری دروغین: تنها بین ۱ تا ۱۴ درصد پسماند پردازش‌شده در این فناوری تبدیل به پلاستیک جدید می‌شود؛ باقی آن به سوخت تبدیل یا در فرایند از بین می‌رود.

اعتراف‌هایی از درون صنعت

بخشی از اهمیت این گزارش به افشای اظهارات کارشناسان داخلی این صنعت بازمی‌گردد. به‌عنوان مثال، زیلکه آین‌شوتس از شرکت مشاوره‌ای AMI در یک کنفرانس صنعتی اذعان کرده است که «نگرانی‌های منتقدان تا حد زیادی بجاست.» همچنین بریتنی مارتین تحلیل‌گر شرکت وود مک‌کنزی گفته است: «بسیاری از این ادعاها نوعی گرین‌واشینگ هستند. کافی‌ست واژه ‘بازیافت’ را روی محصول بگذارید، مردم فکر می‌کنند برای محیط زیست مفید است.»

پرونده ویژه: مرکز بازیافت پیشرفته اکسون‌موبیل

گزارش، تمرکز ویژه‌ای بر تأسیسات بازیافت پیشرفته شرکت اکسون‌موبیل در شهر بِیتاون تگزاس دارد. این شرکت در نوامبر ۲۰۲۴ اعلام کرده بود ۲۰۰ میلیون دلار برای احداث تأسیساتی سرمایه‌گذاری کرده که بتواند تا سال ۲۰۲۶، سالانه ۱ میلیارد پوند پلاستیک را بازیافت کند. اما طبق ادعای مطرح‌شده در یک شکایت قضایی در ایالت کالیفرنیا، این تأسیسات از آغاز فعالیت تاکنون تنها ۷۰ میلیون پوند را پردازش کرده‌اند؛ یعنی تنها ۲۸ میلیون پوند در سال.

اسناد داخلی اکسون‌موبیل که در گزارش آمده، نشان می‌دهد که این شرکت از ابتدا نیز انتظار نداشته که به اهداف اعلام‌شده دست یابد یا حتی سودآور باشد، اما تصمیم به ادامه پروژه گرفته، زیرا «مزایای حاصل از برداشت عمومی مثبت، حتی در صورت ناپایداری مالی، بی‌نهایت ارزشمند است.»

هشدار کارشناسان مستقل

دکتر آنیا برندون، مدیر سیاست‌گذاری پلاستیک در مؤسسه اوشن کانسروانسی و متخصص مهندسی محیط زیست، درباره یافته‌های این گزارش گفته است: «این مطالعه، آنچه تحقیقات علمی روزافزون اثبات کرده را بار دیگر تأیید می‌کند: بازیافت شیمیایی راه‌حل بحران پلاستیک نیست. این فناوری‌ها پرهزینه، ناکارآمد و مضر برای سلامت انسان و محیط زیست هستند.»

به گفته نویسنده گزارش، دکتر دیویس آلن، محقق ارشد مرکز درستی اقلیم، «آنچه صنعت به نام بازیافت پیشرفته معرفی می‌کند، در واقع بیشتر فرآیندهایی برای تبدیل پلاستیک به سوخت هستند، نه بازتولید پلاستیک جدید.»

حسابداری توده‌ای؛ بازی با اعداد

یکی از روش‌های فریب‌کارانه‌ای که در گزارش به آن اشاره شده، استفاده از حسابداری توده‌ای (Mass Balance Accounting) است؛ روشی که به شرکت‌ها اجازه می‌دهد محصولات خود را به‌عنوان “دارای محتوای بازیافتی” معرفی کنند، حتی اگر تنها ۲ تا ۵ درصد آن واقعاً از پلاستیک بازیافتی باشد.

در گزارش پایداری خود، حتی اکسون‌موبیل نیز اعتراف می‌کند: «گواهی‌هایی که به مشتریان ارائه می‌کنیم، لزوماً به معنای وجود واقعی پلاستیک بازیافتی در محصول نیست.»

راه‌حل چیست؟ اقدام از خانه آغاز می‌شود

در پایان، گزارش CCI توصیه‌هایی عملی برای مصرف‌کنندگان ارائه می‌دهد:

• ابتدا کاهش دهید: از مصرف پلاستیک‌های یک‌بار مصرف بپرهیزید و از مسئولان محلی برای بهبود زیرساخت‌های جمع‌آوری و بازیافت مکانیکی مطالبه کنید.
• مطالبه شفافیت: برچسب‌گذاری دقیق محصولات با ذکر درصد واقعی مواد بازیافتی را مطالبه کنید.
• با دیده‌ شک بنگرید: در مواجهه با ادعاهای شرکت‌ها درباره اقتصاد چرخشی و بازیافت پیشرفته، درخواست داده‌های واقعی درباره نرخ تبدیل پلاستیک به پلاستیک داشته باشید.
• حمایت از قوانین مسئولیت‌پذیری: مانند قانون SB 54 ایالت کالیفرنیا که تولیدکنندگان را موظف می‌کند تا سال ۲۰۳۲ تنها از بسته‌بندی‌های قابل بازیافت یا کمپوست‌پذیر استفاده کنند.
• محدودسازی مصرف پلاستیک‌های مشکل‌زا: به‌ویژه انواع شماره ۲ (PVC)، ۶ (پلی‌استایرن) و ۷ که معمولاً در سیستم‌های بازیافت محلی پذیرفته نمی‌شوند.

در پایان این گزارش آمده است:
«بازیافت پیشرفته چیزی جز تلاش جدید صنعت نفت و پلاستیک برای منحرف‌کردن توجه از مشکلات ریشه‌ای و ادامه روند فزاینده تولید پلاستیک نیست – بدون توجه به پیامدهای آن.»

تحلیل نهایی: تغییر ساختاری در نحوه مصرف، تولید و بازیافت پلاستیک تنها از مسیر آگاهی عمومی و مطالبه‌گری میسر است. شاید وقت آن رسیده که مسئولان شهری، صنایع و مصرف‌کنندگان، پیش از پذیرش ادعاهای بزرگ درباره فناوری‌های نوظهور، واقعیت‌های پشت پرده آن‌ها را با دقت بیشتری بررسی کنند.