۱۵ دی، روز ملی پرندگان، فرصتی است برای مرور وضعیت یکی از مهمترین شاخصهای سلامت محیطزیست کشور؛ بر اساس «فهرست ساده پرندگان ایران» منتشرشده توسط کمیته ثبت پرندگان ایران، تاکنون ۵۷۹ گونه پرنده در کشور شناسایی شده که این رقم، ایران را در زمره غنیترین کشورهای خاورمیانه از نظر تنوع پرندگان قرار میدهد، اما همزمان آمارهای رسمی از کاهش زیستگاهها و افزایش فشار انسانی بر جمعیت پرندگان حکایت دارد.
ایران به دلیل قرار گرفتن در محل تلاقی سه ناحیه زیستجغرافیایی پالئارکتیک، آفروتروپیک و اورینتال، نقش کلیدی در مهاجرت پرندگان دارد. طبق برآوردهای سازمان حفاظت محیطزیست، سالانه بین دو تا سه میلیون پرنده مهاجر زمستانگذرانی یا توقف موقت را در تالابها، دریاچهها و سواحل کشور تجربه میکنند. دادههای پایگاه بینالمللی BirdLife International نیز نشان میدهد ۴۷۳ گونه از پرندگان ایران در فهرست جهانی ثبت شدهاند که دستکم ۲۹ گونه آنها در طبقه «نزدیک به تهدید»، «آسیبپذیر» یا «در معرض انقراض» قرار دارند.
از منظر زیستگاهی، تالابها ستون فقرات بقای پرندگان آبزی و کنارآبزی به شمار میروند، اما بر اساس گزارشهای رسمی وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیطزیست، بیش از ۴۰ درصد تالابهای کشور یا خشک شدهاند یا کارکرد اکولوژیک خود را بهطور جدی از دست دادهاند. این روند مستقیماً بر جمعیت گونههایی مانند اردک سرسفید، فلامینگو، حواصیلها و پلیکان سفید اثر گذاشته است؛ بهگونهای که دادههای سرشماریهای زمستانه پرندگان آبزی نشان میدهد در برخی تالابهای مرکزی کشور، جمعیت این گونهها نسبت به دهه ۱۳۸۰ کاهش بیش از ۳۰ درصدی داشته است.
شکار غیرمجاز یکی از ملموسترین تهدیدها علیه پرندگان مهاجر در ایران است. طبق گزارشهای منتشرشده در رسانههای رسمی با استناد به دادههای محیطزیست استان مازندران، تنها در محدوده تالابهای فریدونکنار و میانکاله، سالانه بین ۷۰۰ هزار تا یکونیم میلیون بال پرنده مهاجر بهصورت غیرقانونی شکار میشوند. این رقم در مقایسه با برآوردهای ده سال قبل، کاهش معناداری نداشته و نشان میدهد اقدامات کنترلی هنوز به نقطه بازدارندگی مؤثر نرسیده است.
در سطح جهانی نیز وضعیت پرندگان هشداردهنده است. گزارش «شاخص سیاره زنده» (Living Planet Index) که توسط WWF و مؤسسه ZSL منتشر شده، نشان میدهد جمعیت پرندگان جهان از سال ۱۹۷۰ تاکنون بهطور متوسط بیش از ۳۰ درصد کاهش یافته است. مقایسه این داده با روندهای داخلی ایران نشان میدهد الگوی تهدیدها مشابه است، اما در ایران، بحران آب و مدیریت ناپایدار منابع طبیعی، نقش پررنگتری در تشدید فشارها ایفا میکند.
تحلیل دادهها نشان میدهد هرجا برنامههای حفاظت مشارکتی اجرا شده، نتایج ملموستری به دست آمده است. برای نمونه، در تالابهایی که طرحهای احیای حقابه زیستمحیطی و مشارکت جوامع محلی اجرا شده، سرشماریهای رسمی افزایش یا تثبیت جمعیت برخی گونههای شاخص را ثبت کردهاند. این تجربهها تأکید میکند که حفاظت از پرندگان، صرفاً یک اقدام محیطزیستی نیست، بلکه بخشی از سیاستگذاری کلان آب، کشاورزی و توسعه منطقهای محسوب میشود.
روز ملی پرندگان، یادآور این واقعیت است که پرندگان نهتنها میراث طبیعی، بلکه شاخصی آماری برای سنجش کیفیت حکمرانی محیطزیست هستند. استمرار پایش علمی، شفافسازی دادهها، برخورد مؤثر با شکار غیرمجاز و احیای تالابها، بر اساس شواهد موجود، مهمترین ابزارها برای جلوگیری از تشدید روند کاهشی جمعیت پرندگان در ایران به شمار میروند.
