ایران در اطلس پایداری ۲۰۲۵؛ پیشرفت تدریجی، چالش‌های ساختاری

بر اساس گزارش تازه‌ی «اطلس پایداری ۲۰۲۵» (Atlas of Sustainability 2025) منتشرشده توسط انجمن بین‌المللی کارتوگرافی و سازمان ملل، ایران با کسب امتیاز ۵۸.۲ از ۱۰۰ در رتبه ۹۷ جهان از میان ۱۹۳ کشور قرار گرفته است. این گزارش نشان می‌دهد ایران در حوزه‌ی انرژی و آموزش عملکرد متوسطی دارد، اما در شاخص‌های حکمرانی، شفافیت نهادی و کیفیت محیط‌زیست با چالش‌های جدی روبه‌رو است.

رشد تدریجی در شاخص کل پایداری

بر اساس داده‌های این اطلس، شاخص کل پایداری ایران از ۵۱.۴ در سال ۲۰۱۵ به ۵۸.۲ در سال ۲۰۲۵ رسیده است؛ به‌عبارت دیگر، پیشرفت ۱۳درصدی در یک دهه، اگرچه در مقایسه با کشورهای منطقه، همچنان کندتر از میانگین جهانی است.

در میان کشورهای خاورمیانه، ایران پس از امارات (رتبه ۶۹) و عمان (رتبه ۸۱) و پیش از عربستان سعودی (رتبه ۱۰۲) و ترکیه (رتبه ۱۰۵) قرار دارد.

عملکرد ایران در چهار بُعد اصلی توسعه پایدار

انرژی و محیط‌زیست

ایران در زمینه‌ی دسترسی به انرژی و گسترش برق‌رسانی امتیاز بالایی دارد و در میان کشورهای با درآمد متوسط، یکی از کم‌نوسان‌ترین بازارهای انرژی را دارد. با این حال، مصرف بالای سوخت فسیلی و وابستگی به منابع نفتی باعث شده شاخص کربن ایران (سرانه‌ی انتشار CO₂) به ۸.۲ تن در سال برسد؛ عددی بالاتر از میانگین جهانی (۴.۷ تن).

ایران از نظر سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی در سطح ۱۱.۴٪ قرار دارد؛ پایین‌تر از میانگین جهانی (۳۲٪) و بسیار کمتر از کشورهای اروپایی (بالای ۶۰٪).

اجتماعی و فرهنگی

در شاخص‌های آموزش و سلامت، ایران وضعیت نسبتاً باثباتی دارد. نرخ باسوادی زنان ۹۶٪ و مردان ۹۸٪ گزارش شده است و شاخص امید به زندگی به ۷۵.۱ سال رسیده است.
اما نرخ مشارکت اقتصادی زنان (۱۸٪) و سهم مشاغل سبز برای زنان (۱۳٪) از چالش‌های اصلی پایداری اجتماعی محسوب می‌شود.

اقتصادی و نوآوری

ایران در شاخص اشتغال سبز و نوآوری صنعتی در جایگاه میانی قرار دارد. سهم مشاغل مرتبط با فناوری‌های سبز ۸٪ از کل اشتغال برآورد شده است.
بااین‌حال، ضعف در سرمایه‌گذاری خارجی و دسترسی محدود به فناوری‌های دیجیتال سبز باعث شده رشد بخش نوآور پایداری کمتر از میانگین منطقه‌ای باشد.

حکمرانی و شفافیت

پایین‌ترین امتیاز ایران مربوط به شاخص حکمرانی و شفافیت است (۵۵.۳).
گزارش اطلس تصریح می‌کند که نبود سامانه‌ی منظم گزارش‌دهی در داده‌های SDG، محدودیت در دسترسی عمومی به اطلاعات محیط‌زیستی و ضعف در اجرای سیاست‌های اقلیمی از عوامل اصلی کاهش امتیاز این بخش است.

موقعیت ایران در شاخص‌های کلیدی اطلس ۲۰۲۵

چالش‌های اقلیمی و شهری

در بخش پایداری شهری، تهران با امتیاز ۶۱ از ۱۰۰ در میان ۵۰ شهر ارزیابی‌شده، رتبه‌ی ۴۶ را دارد.
مشکلات عمده شامل آلودگی ذرات معلق، مصرف بالای سوخت در حمل‌ونقل و کمبود فضای سبز عمومی است. بااین‌حال، شاخص «آموزش محیط‌زیستی» در تهران نسبت به سال ۲۰۲۰ حدود ۲۱٪ رشد نشان می‌دهد.

تحلیل کارشناسان اطلس

به گفته‌ی گئورگ گارتنر، رئیس انجمن بین‌المللی کارتوگرافی،

«ایران در مسیر گذار انرژی قرار گرفته اما برای هم‌تراز شدن با استانداردهای جهانی باید سرمایه‌گذاری در انرژی‌های پاک را سه برابر کند و از یارانه‌های فسیلی بکاهد.»

همچنین در بخش تحلیل منطقه‌ای اطلس آمده است که:

«کشورهایی با اقتصاد نفت‌محور نظیر ایران، عربستان و عراق تا زمانی که تنوع انرژی و شفافیت داده‌ای را ارتقا ندهند، از شتاب توسعه پایدار جهانی عقب خواهند ماند.»

جمع‌بندی

اطلس پایداری ۲۰۲۵ تصویری متوازن از ایران ارائه می‌دهد: کشوری با ظرفیت بالای انسانی و پیشرفت در آموزش و سلامت، اما با نیاز فوری به اصلاح ساختار انرژی، حکمرانی محیط‌زیست و سرمایه‌گذاری در اقتصاد سبز.
اگرچه شاخص کلی ایران در ده سال گذشته رشد قابل‌توجهی داشته است، تداوم این مسیر مستلزم سیاست‌گذاری مبتنی بر داده، جذب سرمایه در فناوری‌های پاک و تقویت نهادهای نظارتی در حوزه‌ی اقلیم و محیط‌زیست است.