امروز، ۲۹ سپتامبر، به عنوان «روز جهانی آگاهی از اتلاف و ضایعات غذا» گرامی داشته میشود؛ روزی برای تأکید بر واقعیتی تلخ: هر سال بخش عظیمی از غذای تولیدی کره زمین هرگز به مصرف نمیرسد و این پدیده پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی عمیقی بر جای میگذارد. در حالی که میلیاردها نفر در جهان از کمبود غذا رنج میبرند، این هدررفت را باید نه یک گزینه، بلکه بحرانی جدی دانست.
آمار جهانی و واقعیات کلیدی
- بر اساس گزارش UNEP Food Waste Index 2024، در سال ۲۰۲۲ حدود ۱٫۰۵ میلیارد تن غذا در سطح خردهفروشی، خدمات غذایی و مصرفکننده هدر رفته است؛ یعنی تقریباً ۱۹٪ از غذایی که پس از تولید برای مصرف قابل دسترس است.
- افزون بر این، در بخشهای قبل از خردهفروشی (یعنی در مراحل برداشت، حملونقل، فرآوری و عرضه) نیز حدود ۱۳٪ از کل غذای تولید شده به عنوان «خسارت غذایی» از دست میرود.
- از کل ضایعات در سطح خردهفروشی تا مصرف، حدود ۶۳۱ میلیون تن به مصرفکنندگان نسبت داده شده است؛ یعنی خانوارها بیشترین سهم را در هدررفت غذا دارند.
- سهم خانوارها در کل ضایعات غذایی در سطح جهان حدود ۶۰٪ برآورد شده است؛ خدمات غذایی (رستورانها، کترینگ) سهمی در حدود ۲۸٪ و خردهفروشیها ۱۲٪ دارند.
- در سطح فردی، به طور میانگین هر انسان در سال تقریباً ۷۹ کیلوگرم غذا به هدر میدهد.
- افزون بر این، گزارشهایی میان کشورهای جهان نشان میدهد که اتلاف غذا نخستین قربانیانش آب، خاک، انرژی و تنوع زیستی هستند؛ چرا که برای تولید غذایی که دور ریخته میشود، منابع عظیمی مصرف شدهاند.
- بخش قابل توجهی از انتشار گازهای گلخانهای جهان — بین ۸ تا ۱۰٪ — به مسأله اتلاف و ضایعات غذا نسبت داده میشود، زیرا تولید غذای بلااستفاده نیز در مسیر تولید نشر گازهای گلخانهای دارد.
- همچنین اتلاف مواد غذایی، هزینههای اقتصادی سنگینی بر دوش خانوارها، کسبوکارها و دولتها میگذارد و منجر به نابرابری بیشتر و تضعیف امنیت غذایی میشود.
وضعیت ایران؛ بین آمار و چالش
در ایران نیز این بحران به شدت محسوس است:
- طبق گزارشهای رسانهای، میزان ضایعات غذا در ایران بیش از ۳۰٪ است.
- برای برخی اقلام، به ویژه میوه و سبزی، اتلاف بیش از ۴۰٪ عنوان شده است.
- برآورد میشود سالانه حدود ۳۵ میلیون تن غذای تولید شده در ایران دور ریخته شود، ارزشی معادل ۱۵ میلیارد دلار.
- در مقیاس فردی، گفته شده هر روز به ازای هر ایرانی حدود ۱۳۴ کیلوکالری غذا هدر میرود.
- یکی از گزارشها بیان میکند سهم ایران از کل غذاهای هدررفته جهان حدود ۲٫۷٪ است.
- کارشناسان علت این ضایعات را مسائل مرتبط با حملونقل، بستهبندی، سردخانه و انبارداری، نقص در شبکه توزیع، نبود هماهنگی بین دستگاهها، ضعف زیرساختها و پایین بودن سطح آگاهی عمومی میدانند.
- همچنین مسئولان تغذیه کشور به این نکته اشاره کردهاند که علیرغم اعلام پروژههایی در دانشگاهها مثل اصفهان، کرمان و مشهد، هنوز هیچ برنامه مدونی که در سطح ملی اجرا شده و نهادینه شده باشد در دست نیست.
چرا اتلاف غذا مسئلهای حیاتی است؟
۱. مسئله عدالت و امنیت غذایی: هنگامی که بخشی از غذاها بلااستفاده باقی میماند، یعنی منابعی که میتوانست در تغذیه انسانهایی که به غذای کافی دسترسی ندارند، مورد استفاده قرار گیرد، هدر رفته است.
۲. فشار بر منابع طبیعی: تولید غذا نیازمند آب، زمین، کود، انرژی و نیروی کار است. وقتی غذا دور ریخته میشود، تمامی این منابع نیز به هدر رفتهاند.
۳. اثر اقلیمی و محیطزیستی: فساد غذا در محل دفن زباله تولید گاز متان میکند — گازی بسیار قویتر از دیاکسید کربن در اثر گرمایش جهانی. بعلاوه، استفاده نابجا از زمین و آب برای غذاهای هدررفته به نابودی تنوع زیستی کمک میکند.
۴. بار اقتصادی: هزینه تولید، حملونقل، نگهداری و دفع ضایعات، همه به اقتصاد کشورها و خانوارها فشار میآورند.
۵. کاهش اثربخشی سیستم غذایی: وقتی بخش قابل توجهی از غذا به هدر میرود، بازده کل سیستم غذایی پایین میآید و پایداری آن به خطر میافتد.
شعار امسال و راهبردهای پیشنهادی
به گفته منابع خبری، شعار روز جهانی آگاهی از اتلاف و ضایعات غذا در سال ۲۰۲۳ «کاهش هدررفت و اتلاف مواد غذایی: اقدامی برای تغییر سیستمهای غذایی» اعلام شده است.
برای تحقق اهداف کاهش ضایعات تا سال ۲۰۳۰ (بر اساس هدف ۱۲٫۳ از اهداف توسعه پایدار) راهکارهایی پیشنهاد شده که میتواند در ایران و جهان به کار رود:
- بهبود زیرساختهای حمل و نگهداری پس از برداشت (سردخانه، بستهبندی سریع، شبکه توزیع مؤثر)
- سازوکارهای تشویقی و سیاستگذاری روشن در بخش کشاورزی، صنایع غذایی، خردهفروشی
- آموزش و آگاهی عمومی، کمپینهای رسانهای برای تغییر رفتار مصرفکننده
- فناوریهای هوشمند اندازهگیری و مانیتورینگ ضایعات در سطح تولید تا مصرف
- استفاده از مواد باقیمانده غذایی برای تغذیه دام، بیوگاز یا کمپوست
- همکاری بینبخشی میان وزارتخانهها، شهرداریها، بخش خصوصی و سازمانهای مردمنهاد
- ترویج الگوهای مصرف هوشمند مثل «خرید بهاندازه»، «فریز کردن قابل استفاده»، «مصرف باقیماندهها»
جمعبندی
روز جهانی آگاهی از اتلاف و ضایعات غذا، فرصتی است برای تأمل در وضعیت نگرانکنندهای که سالانه میلیاردها تن غذا از دست میرود و در عین حال میلیونها انسان در جهان با گرسنگی دستوپنجه نرم میکنند. اگرچه آمار جهانی هشداری است بزرگ، وضعیت ایران نیز نشان میدهد که با چالشی عمیق روبهرو هستیم: ضایعاتی که میتواند به تأمین غذای میلیونها نفر کمک کند. راهحل در تغییر نگرش، هماهنگی سیاستی و اجرای عملی طرحهای پایدار نهفته است.
