روز ۱۷ اکتبر (۲۵ مهر) هر سال به عنوان روز بینالمللی ریشهکنی فقر نامگذاری شده است، نقطهای برای تمرکز جهانی بر چالشهای فقر، عدالت اجتماعی و کرامت انسانی. در سال ۲۰۲۵، با بروز بحرانهای همزمان اقتصادی، اقلیمی و پیامدهای پساکرونا، این روز اهمیت تازهای یافته است.
بخش اول: مبانی و تاریخچه
- ریشه مراسم و نماد
روز ۱۷ اکتبر به یاد تجمعی که در ۱۷ اکتبر ۱۹۸۷ میلادی در میدان حقوق بشرِ پاریس برگزار شد و در آن بیش از صد هزار نفر برای ادای احترام به قربانیان فقر گرد آمدند، انتخاب شده است. آن تجمع نمادی بود از این باور که فقر، نقض حقوق بشر است.
در سال ۱۹۹۲، مجمع عمومی سازمان ملل با تصویب قطعنامه ۴۷/۱۹۶ رسماً ۱۷ اکتبر را به عنوان «روز بینالمللی ریشهکنی فقر» نامگذاری کرد. - موضوع امسال (۲۰۲۵)
شعار سال ۲۰۲۵ عبارت است از: «پایان دادن به بدرفتاریهای اجتماعی و نهادی با تضمین احترام و حمایت مؤثر از خانوادهها».
تأکید بر این است که مبارزه با فقر تنها کاهش درآمد نیست بلکه مقابله با تبعیض، انگزدایی، عدم دسترسی نابرابر به خدمات و سرکوب نهادی نیز هست.
بخش دوم: وضعیت کنونی فقر در جهان — دادهها و روندها
معیار جدید فقر جهانی
در ژوئن ۲۰۲۵، بانک جهانی مرز فقر شدید را از ۲٫۱۵ دلار در روز (یُد وفق برابری قدرت خرید ۲۰۱۷) به ۳٫۰۰ دلار در روز (برابری قدرت خرید ۲۰۲۱) افزایش داد تا بازتاب بهتری از هزینههای زندگی طی سالهای اخیر باشد.
تحت این مرز جدید، تخمین میشود که در بازهٔ ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۲، حدود ۱٫۵ میلیارد نفر از فقر بیرون آمدهاند — رقمی که تحت معیار قدیم حدود ۱٫۳ میلیارد نفر محاسبه میشد.
شمار و نسبت فقر شدید
- جمعیت جهان در فقر شدید (طبق معیار جدید): تقریباً ۷۰۰ میلیون نفر (یعنی افرادی که با کمتر از ۳ دلار در روز زندگی میکنند).
- سهم جمعیت جهان در فقر شدید اکنون حدود ۸٫۵٪ برآورد میشود.
- اگر معیار فقر متوسطتر برای کشورهایی با درآمد متوسط به بالا (۶٫۸۵ دلار در روز) را لحاظ کنیم، حدود نیمی از جمعیت جهان (~۳٫۵ میلیارد نفر) تحت این خط زندگی میکنند.
- روند کاهش فقر شدید تا پیش از ۲۰۱۹ سریع بود، اما پاندمی کووید-۱۹ و بحرانهای همزمان باعث بازگشت روند و افزایش فقر شدهاند.
چالشهای ساختاری و روند آهستهِ بهبود
- بسته به روند فعلی، برخی برآوردها حاکی است که حذف فقر شدید در کل جهان ممکن است بیش از یک قرن طول بکشد.
- فقر و نابرابریهای عمیق در کشورهایی با رشد ضعیف، در مناطق درگیر جنگ یا بلایای اقلیمی، بهویژه در آفریقای جنوب صحرا، تمرکز یافتهاند.
بخش سوم: معضل «بدرفتاری اجتماعی و نهادی» با پیامدهای فقر
در شعار امسال تأکید شده است به جنبههای پنهان فقر:
- کسانی که در وضعیت فقر به سر میبرند، با انگ اجتماعی، تبعیض، دسترسی کمتر به خدمات عمومی، نارضایتی نهادی و تحقیر مواجهاند.
- برخی نهادها، به جای پشتیبانی، سیاستهایی دارند که محرومان را بیشتر تحت فشار قرار میدهند؛ مثلاً قوانین هویتی، دسترسی به عدالت یا خدمات پایه نامتوازن.
- این «بدرفتاری نهادی» میتواند چرخه فقر را تقویت کرده و مانع ارتقای انسانی، مشارکت اجتماعی و دیگر حقوق پایه شود.
بخش چهارم: برنامهها، ابتکارات و اقدامات بینالمللی
- در روز ۱۷ اکتبر ۲۰۲۵، گزارش «فقر چندبعدی جهانی (MPI 2025)» با عنوان «مشکلات همپوشان: فقر و خطرات اقلیمی» به صورت مجازی منتشر خواهد شد. Human Development Reports
- این گزارش برای نخستین بار دادههای فقر و مواجهه با مخاطرات اقلیمی را روی هم میاندازد، تا نشان دهد چگونه افراد فقیر در معرض آسیبهای زیستمحیطی بیشتر هستند. Human Development Reports
- برنامهٔ روز بینالمللی شامل سخنرانیها در مقر سازمان ملل، گردهمآیی افراد دارای تجربه فقر و نهادهای مدنی برای گفتوگو و تبادل نظر است.
- از سوی دیگر، گزارش بانک جهانی «فقر، رفاه و سیاره» چارچوبی ارائه داده است برای حرکت در شرایط «چند بحرانی» (polycrisis) که همزمان اقتصاد، اقلیم، نابرابری و بحران سلامت را در هم تنیده است.
- توجه به مشارکت جوامع محلی، تمرکز بر خانوادهها، و اولویت دادن به کسانی که «در دورترین نقطه ماندهاند» (leave no one behind) از ارکان اصلی برنامههای پیشنهادی است.
بخش پنجم: چالشها و افق آینده
| چالش اصلی | پیامدها |
|---|---|
| تأثیر هماهنگ بحرانها (اکونومی، اقلیم، سلامت) | کند شدن روند کاهش فقر و بازگشت فقر در برخی جوامع |
| عدم برابری در توزیع خدمات و فرصتها | افزایش شکاف بین افراد فقیر و غیرفقیر، محرومیت مضاعف |
| ضعف نهادها و قوانین ناقص | برخورد تبعیضآمیز، کمبود دسترسی به عدالت و منابع |
| مشکل داده و رصد دقیق | تغییر خط فقر و تفاوت در روششناسیها باعث نوسان آمار میشود |
| چشمانداز بلند مدت برای کاهش فقر | براساس برآوردها ممکن است لازم باشد صدها سال تا فقر به طور کامل ریشهکن شود |
