دولت برزیل در آستانه برگزاری کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل (COP30) در شهر بلم، از برنامهای ۱۲۵ میلیارد دلاری برای تبدیل حفاظت از جنگل آمازون به منبع درآمد پایدار رونمایی کرد. این طرح با هدف پرداخت منظم به کشورهایی طراحی شده است که جنگلهای بارانی خود را حفظ میکنند تا نگهداشتن درختان سودآورتر از قطع آنها شود.
به گزارش منابع دولتی و تحلیلگران محیطزیست، کشاورزان در آمازون بهطور متوسط تنها ۵۰ دلار در سال از هر هکتار زمین برای پرورش دام درآمد دارند؛ رقمی که با وجود ناچیز بودن، انگیزهای قوی برای تخریب جنگلهای دستنخورده ایجاد میکند. کارشناسان میگویند اجرای قانون و برخورد قضایی بهتنهایی قادر به توقف نابودی جنگل نیست و تنها راهکار پایدار، ایجاد منافع اقتصادی مستقیم از حفاظت آن است.
برزیل که بیش از نیمی از جنگل آمازون را در اختیار دارد و امسال میزبان اجلاس COP30 است، طرحی جهانی بهنام «Tropical Forest Forever Facility» (TFFF) را راهاندازی کرده که هدف آن ایجاد صندوقی با ارزش حداکثر ۱۲۵ میلیارد دلار برای پاداشدهی به کشورهایی است که جنگلهای خود را حفظ میکنند.
در این طرح، کشورهای اهداکننده و نهادهای بشردوست ۲۵ میلیارد دلار سرمایه اولیه با شرایط ترجیحی تأمین میکنند و سپس ۱۰۰ میلیارد دلار بدهی ارشد از طریق بازار سرمایه خصوصی منتشر میشود. سود حاصل از سرمایهگذاری این منابع در اوراق قرضه با بازده بالا، از جمله اوراق بدهی بازارهای نوظهور، صرف پرداخت منظم به کشورهای واجد شرایط خواهد شد.
پرداختها بر اساس میزان جنگلهای دستنخورده و نرخ پایین جنگلزدایی انجام میشود و میتواند تا ۴ دلار در هر هکتار در سال به ۷۴ کشور در حال توسعه تعلق گیرد. برزیل و اندونزی هر یک ۱ میلیارد دلار و نروژ ۳ میلیارد دلار به این صندوق متعهد شدهاند. مقامات برزیل امیدوارند در جریان اجلاس بلم، سایر کشورها نیز به این ابتکار بپیوندند.
گارو باتمانیان، رئیس سرویس جنگلداری برزیل، تأکید کرده است: «برخلاف طرحهای قبلی که پرداختهای یکباره داشتند، در TFFF هرچه جنگل بیشتری حفظ شود، پرداخت بیشتری دریافت میکنید و حتی در صورت رسیدن به جنگلزدایی صفر نیز پاداش ادامه خواهد یافت.» طبق مقررات، دستکم ۲۰ درصد از مبالغ پرداختی به جوامع محلی و بومی اختصاص خواهد یافت.
ژائو پائولو دِ رزنده، معاون وزارت دارایی برزیل، این طرح را «بزرگترین ابتکار اقلیمی تاریخ از سوی یک کشور جنوب جهانی» توصیف کرده است.
رشد اقتصاد زیستی و نوآوری در دل آمازون
در کنار صندوق جهانی، دولت برزیل با اجرای استراتژی اقتصاد زیستی (Bioeconomy) در تلاش است منابع طبیعی جنگل را بهصورت پایدار و سودآور بهرهبرداری کند. کارینا پیمِنتا، مدیر دفتر اقتصاد زیستی وزارت محیطزیست برزیل، اعلام کرده است تعداد استارتآپهای نوآور در منطقه آمازون از چند مورد در ۱۵ سال پیش به بیش از ۱,۰۰۰ شرکت افزایش یافته است.
بهگفتهی او، این نوآوریها شامل تولید داروهای طبیعی مانند ضدافسردگیها و فیبرهای گیاهی صنعتی است. دولت برای تأمین مالی این طرحها، سازوکار جدیدی به نام Eco Invest ایجاد کرده که منابع ارزانقرضه از خزانهداری را با سرمایه خصوصی ترکیب میکند.
یکی از نمونههای موفق این برنامه، استفاده کامل از میوه آکای (Açaí) است. پیمِنتا میگوید: «تفالههای باقیمانده از فشردن آکای برای تولید بیوگاز و انرژی قابل استفادهاند و میتوانند درآمد جوامع محلی را افزایش دهند.» حدود ۹ میلیون نفر در برزیل از طریق زنجیرههای ارزش مرتبط با اقتصاد زیستی امرار معاش میکنند.
بازار کربن و بازسازی زمینهای تخریبشده
برزیل سال گذشته قانونی برای ایجاد بازار اجباری کربن تصویب کرد که به مالکان زمین بابت احیای جنگلها و کاشت مجدد در اراضی تخریبشده پاداش میدهد. دولت برآورد کرده است که حدود ۱۰۰ میلیون هکتار از مراتع این کشور دچار افت کیفیت خاک شدهاند و میتوان ۴۰ میلیون هکتار را با بازسازی مواد مغذی خاک احیا کرد.
کارلوس فاوَرو، وزیر کشاورزی برزیل، تأکید دارد که این اقدام به کشاورزان امکان میدهد بدون تخریب جنگلهای جدید، تولید را افزایش دهند. طبق ارزیابیها، حدود ۶ میلیون هکتار مرتع متروک در آمازون وجود دارد که بیش از شش سال رها شده و قابلیت بالایی برای جنگلکاری مجدد دارد.
خوزه الکساندر شاینکمان، اقتصاددان دانشگاه کلمبیا، گفته است: «هر هکتار آمازون حدود ۵۰۰ تُن معادل CO₂ ذخیره دارد که در بازار کربن اروپا ارزشی نزدیک به ۴۰ هزار دلار پیدا میکند. حتی اگر قیمت داخلی کمتر باشد، بازار کربن برزیل میتواند احیای جنگل را اقتصادی کند.»
با این حال، وی هشدار میدهد که اجرای کامل بازار رسمی کربن در برزیل دستکم پنج سال زمان میبرد و بازار داوطلبانه فعلی بهدلیل رسواییهای اخیر، اعتماد عمومی را از دست داده است.
جمعبندی:
با اجرای طرحهای چندوجهی برای تبدیل ارزش اکولوژیک به ارزش اقتصادی، برزیل تلاش دارد معادله قدیمی «تخریب برای بقا» را به «حفاظت برای درآمد» تغییر دهد. موفقیت این برنامهها در گروی جذب سرمایه جهانی، شفافیت مالی و اعتمادسازی میان دولت، جوامع محلی و بخش خصوصی است.
