امروز، ۶ نوامبر، بهعنوان «روز جهانی جلوگیری از سوءاستفاده از محیطزیست در جنگ و درگیریهای مسلحانه» توسط United Nations General Assembly نامگذاری شده است؛ روزی که یادآور رابطهی تنگاتنگ میان مخاصمه، نابودی منابع طبیعی و بازسازی صلح است — رابطهای که نهتنها محیطزیست را قربانی میکند بلکه زیربنای صلح و امنیت پایدار را نیز تهدید میکند.
سازمان ملل متحد اعلام کرد در ۶۰ سال گذشته بیش از ۴۰ درصد از درگیریهای داخلی در جهان به بهرهبرداری ناپایدار از منابع طبیعی مانند آب، خاک، نفت، چوب و مواد معدنی مرتبط بودهاند؛ آماری که نشان میدهد جنگ و محیطزیست پیوندی عمیق و آسیبزا با یکدیگر دارند.
به گزارش «گزارش سبز»، امروز (۶ نوامبر) مصادف است با «روز جهانی جلوگیری از سوءاستفاده از محیطزیست در جنگ و درگیریهای مسلحانه» که از سال ۲۰۰۱ توسط مجمع عمومی سازمان ملل نامگذاری شده است. این روز با هدف افزایش آگاهی جهانی نسبت به تأثیرات جنگ بر منابع طبیعی و ضرورت حفاظت از اکوسیستمها در دوران مخاصمه گرامی داشته میشود.
بر اساس گزارش منتشرشده در پایگاه سازمان ملل، حدود ۱.۵ میلیارد نفر در جهان در کشورهایی زندگی میکنند که درگیر جنگ یا در وضعیت شکننده قرار دارند. مطالعات نشان میدهد ۸۰ درصد از درگیریهای بینالمللی نیمقرن اخیر در مناطقی رخ داده که از نظر زیستی در ردهی «مناطق با تنوع بالا» (Biodiversity Hotspots) قرار داشتهاند.
در همین حال، «برنامه محیطزیست سازمان ملل (UNEP)» اعلام کرده است که پیامدهای محیطزیستی جنگ، دههها پس از پایان درگیریها نیز ادامه دارد. آلودگی خاک و منابع آب، نابودی جنگلها، ریزش معادن، و تخریب زیستگاههای طبیعی از جمله اثرات ماندگار جنگ بر محیطزیست هستند.
در گزارش UNEP آمده است: «جنگ در اوکراین، یمن، سودان و غزه نشان داده که محیطزیست نهتنها قربانی بیصدا، بلکه گاه سلاحی در میدان درگیری است. استفاده از زیرساختهای نفتی و شیمیایی به عنوان اهداف نظامی، سبب انتشار هزاران تُن مواد سمی در خاک و هوا شده است.»
برآوردهای بانک جهانی نشان میدهد پاکسازی آلودگیهای ناشی از درگیری در اوکراین به ۳۴ میلیارد دلار سرمایه نیاز دارد و بیش از ۵ میلیون هکتار زمین کشاورزی در این کشور آلوده یا تخریب شده است.
«اینگر اندرسن» مدیر اجرایی برنامه محیطزیست سازمان ملل در بیانیهای گفت:
«هیچ صلح پایداری بدون حفاظت از طبیعت وجود ندارد. محیطزیست قربانی خاموش جنگهاست، اما میتواند بنیان بازسازی و آشتی نیز باشد.»
سازمان ملل تأکید کرده است که حفاظت از محیطزیست باید بخشی از معاهدات صلح و قوانین بینالمللی بشردوستانه شود. همچنین خواستار آن شده که کشورها گزارشهای محیطزیستی پس از جنگ را در چارچوب بازسازی ارائه کنند تا اثرات زیستمحیطی درگیریها شفاف و قابلپیگیری باشد.
در حال حاضر، ۲۸ کشور جهان در حال اجرای پروژههای «بازسازی سبز» با حمایت نهادهای بینالمللی هستند تا خاکهای آلوده، آبهای زیرزمینی و جنگلهای تخریبشده را احیا کنند.
جنگها و بحران اقلیمی؛ دو تهدید همافزا
به باور کارشناسان، بحران اقلیمی و افزایش دما میتواند خود به عاملی برای تشدید درگیریها بر سر منابع حیاتی بدل شود. گزارش «مؤسسه صلح و امنیت محیطزیستی» در سال ۲۰۲۵ هشدار داده که تا سال ۲۰۴۰، بیش از ۲۵ کشور در حال توسعه در معرض «درگیریهای منبعمحور» بر سر آب و زمین قرار خواهند گرفت.
سازمان ملل در پایان بیانیه امروز خود یادآور شد که «محیطزیست در زمان جنگ، نه دشمن است و نه غنیمت؛ بلکه میراث مشترک بشریت است که باید حتی در سختترین شرایط از آن محافظت شود.»
