تنشها در ساعات پایانی اجلاس اقلیمی Cop30 در بلمِ برزیل شدت گرفت؛ جایی که دستکم ۲۹ کشور بهطور رسمی هشدار دادند در صورت حذف نقشهراه گذار از سوختهای فسیلی از متن نهایی، هیچ توافقی را امضا نخواهند کرد. این اختلافات در حالی اوج گرفته که ریاست برزیلی اجلاس تحت فشار برخی کشورهای نفتی و مصرفکنندگان بزرگ انرژی، در حال بررسی حذف این بند کلیدی از خروجی نهایی است.
تنش بر سر سرنوشت «نقشهراه گذار از سوختهای فسیلی» در مذاکرات دو هفتهای Cop30 شامگاه پنجشنبه وارد مرحله تازهای شد. بر اساس اطلاعاتی که روزنامه گاردین منتشر کرده، گروهی متشکل از حداقل ۲۹ کشور نامهای شدیداللحن به ریاست برزیلی اجلاس ارسال کرده و تأکید کردهاند که حذف این نقشهراه از متن نهایی، برای آنها «غیرقابلقبول» خواهد بود.
این نقشهراه، که در نسخه نخست متن مذاکرات روز سهشنبه گنجانده شده بود، شامل آغاز روند تدوین یک چارچوب بینالمللی برای گذار «عادلانه، منظم و منصفانه» از سوختهای فسیلی است؛ گذاری که کشورهای مشارکتکننده میتوانند در آن مسیرهای ملی خود را بدون تعهد زمانی مشترک دنبال کنند. اما گاردین گزارش داده که ریاست برزیلی اجلاس، بهدلیل مخالفت برخی کشورهای نفتی از جمله عربستان سعودی و روسیه و نیز برخی مصرفکنندگان بزرگ از جمله هند، قصد داشت این بخش را حذف کند.
در واکنش به این اقدام، کشورهای حامی گذار از سوختهای فسیلی اعلام کردند که چنین عقبنشینیای «گامی به عقب» در مسیر توافقات جهانی خواهد بود و اساساً با روح تعهد ثبتشده در COP28 دبی ۲۰۲۳ که برای نخستین بار بر «گذار از سوختهای فسیلی» تأکید کرده بود، در تضاد است. این کشورها یادآور شدند که پس از آن توافق تاریخی، برخی دولتها—بهویژه عربستان سعودی—تلاش کردهاند مفاد آن را تضعیف یا بازتعریف کنند؛ تا جایی که در COP29 آذربایجان تأیید مجدد این تعهد ناکام ماند.
در نامه ارسالشده به ریاست برزیل آمده است:
«ما نمیتوانیم از متنی حمایت کنیم که فاقد نقشهراهی برای اجرای یک گذار عادلانه، منظم و برابر از سوختهای فسیلی باشد. این انتظار، خواسته اکثریت طرفها، علم و مردمی است که مذاکرات ما را بهدقت دنبال میکنند. هر نتیجهای جز این، بهعنوان عقبگرد تلقی میشود.»
به گفته منابع مطلع، امضاکنندگان نامه شامل کشورهای زیر هستند: اتریش، بلژیک، شیلی، کلمبیا، کاستاریکا، کرواسی، چک، استونی، فنلاند، فرانسه، آلمان، گواتمالا، هندوراس، ایسلند, ایرلند، لیختناشتاین، لوکزامبورگ، جزایر مارشال، مکزیک، موناکو، هلند، پاناما، پالائو، اسلوونی، اسپانیا، سوئد، سوئیس، بریتانیا و وانواتو.
ایرنه ولس تورس، وزیر محیطزیست کلمبیا، در گفتوگو با گاردین گفت:
«این نامه پس از آن منتشر شد که ریاست اجلاس یک متن “یا بپذیرید یا رد کنید” ارائه کرد؛ متنی که برای سطح لازم از جاهطلبی کافی نیست. موفقیت این اجلاس به کیفیت خروجی بستگی دارد، نه صرفاً تصویب یک متن ضعیف.»
همزمان، فضای مذاکرات با رخداد غیرمنتظره دیگری نیز متشنج شد. عصر پنجشنبه یک آتشسوزی در بخشهایی از مرکز کنفرانس رخ داد و گفتوگوها را بیش از شش ساعت متوقف کرد. هرچند آسیبی به افراد وارد نشد، اما این حادثه روند مذاکرات را که قرار بود جمعه شب پایان یابد، به احتمال زیاد تا پایان هفته تمدید خواهد کرد.
نقشهراه مورد اختلاف قرار نیست در همین اجلاس نهایی شود، بلکه قرار است طی یک سال آینده و در نشستهای آتی تکمیل شود. اما برخی کشورهای عضو گروه «کشورهای همفکر»—شامل عربستان، مصر، ایران و بولیوی—بهطور کامل با هرگونه اشاره رسمی به گذار از سوختهای فسیلی مخالفاند. آنها میگویند چنین روندی ممکن است پیامدهای اقتصادی جدی برای کشورهای تولیدکننده نفت و گاز به همراه داشته باشد.
در سوی مقابل، ائتلاف گسترده بیش از ۸۰ کشور که این هفته طرح خود را علنی کردند، معتقدند که بدون چنین نقشهراهی نمیتوان وعدههای اقلیمی را عملی کرد. کاترین آبرو، مدیر «هاب سیاست اقلیمی بینالملل»، گفته است:
«یک گروه روبهرشد حاضر نیست بدون مجموعهای قوی از چهار رکن کلیدی—تأمین مالی برای سازگاری، بهبود کیفیت و شفافیت تأمین مالی اقلیم، مقابله با بزرگترین منبع آلودگی یعنی سوختهای فسیلی و جنگلزدایی، و تعهد به گذار عادلانه—بلم را ترک کند.»
در ساعات حساس پایانی، علاوه بر بحران بر سر گذار از سوختهای فسیلی، سایر موارد نیز همچنان روی میز مذاکرات است: ضعف برنامههای ملی اقلیمی در تحقق هدف ۱.۵ درجه سانتیگراد توافق پاریس، مسائل مرتبط با شفافیت، تجارت و مهمتر از همه موضوع تأمین مالی کشورهای درحالتوسعه برای سازگاری با اثرات فزاینده بحران اقلیم.
