یک گزارش جدید هشدار داده است که قانون جدید اقتصاد چرخشی اتحادیه اروپا (Circular Economy Act) ممکن است ناخواسته به استفاده گسترده از پسماندهای خطرناک در پروژههای ساختمانی و زیرساختی دامن بزند؛ موضوعی که به گفته کارشناسان میتواند آلودگیهای شیمیایی را برای دههها در محیطزیست اروپا تثبیت کند.
در حالی که اتحادیه اروپا در حال آمادهسازی اجرای «قانون اقتصاد چرخشی» در سال ۲۰۲۶ است؛ قانونی که هدف آن افزایش استفاده از مواد خام ثانویه، کاهش وابستگی به منابع حیاتی و تقویت تابآوری اقتصادی اروپا عنوان شده، یک گزارش تازه از سازمان Zero Waste Europe (ZWE) نسبت به پیامدهای ناخواسته این سیاست هشدار داده است.
این گزارش با عنوان «میراث سمی: خاکستر کف کوره در اقتصاد چرخشی اروپا» (A toxic legacy: Bottom ash in Europe’s circular economy) اعلام میکند که در صورت نبود سازوکارهای حفاظتی سختگیرانه، قانون جدید میتواند استفاده از پسماندهای ناشی از زبالهسوزی شهری را در ساخت جادهها، ساختمانها، بتن، بلوکهای سیمانی و سایر زیرساختهای عمومی تثبیت کند.
خاکستر زبالهسوزها؛ تهدید پنهان در مصالح ساختمانی
بر اساس یافتههای این گزارش، «خاکستر کف کوره زبالهسوز» یا Incinerator Bottom Ash (IBA) که پس از سوزاندن زبالههای شهری باقی میماند، حاوی ترکیبات خطرناکی مانند فلزات سنگین، آلایندههای آلی پایدار (POPs)، مواد شیمیایی PFAS موسوم به «مواد شیمیایی ابدی» و همچنین ریزپلاستیکها است. این مواد بهمرور زمان میتوانند به خاک و منابع آبی نشت کنند.
برآوردها نشان میدهد که سالانه بیش از ۱۲ میلیون تن خاکستر کف کوره در اروپا تولید میشود. بخش قابل توجهی از این مواد هماکنون در پروژههای عمرانی از جمله جادهسازی، بتنسازی و مهندسی عمران استفاده میشود؛ آن هم در شرایطی که به گفته نویسندگان گزارش، چارچوبهای نظارتی در کشورهای اروپایی پراکنده و در بسیاری موارد ضعیف است.
تناقض در قلب سیاست اقتصاد چرخشی اروپا
یانک واهک (Janek Vähk)، مدیر سیاستگذاری آلودگی صفر در سازمان Zero Waste Europe، این روند را «یک تناقض بزرگ در قلب دستورکار اقتصاد چرخشی اروپا» توصیف کرده است. او میگوید اروپا از یکسو ظرفیت زبالهسوزی را افزایش میدهد و از سوی دیگر تلاش میکند بقایای بالقوه خطرناک حاصل از آن را دوباره وارد چرخه اقتصاد و صنعت ساختمان کند.
او تأکید کرده است: «اگر مادهای حاوی ترکیبات خطرناک باشد، نباید در جادهها، ساختمانها یا فضاهای عمومی استفاده شود. این پسماندها باید بهصورت ایمن مهار شوند، نه اینکه در محیطزیست پراکنده شوند.» به گفته او، در شرایط فعلی دفن کنترلشده همچنان ایمنترین گزینه موجود محسوب میشود.
ضعف روشهای آزمایش و خطر آلودگی بلندمدت
این گزارش همچنین نتیجهگیری کرده که روشهای فعلی آزمایش، ریسکهای واقعی زیستمحیطی را کمتر از میزان واقعی برآورد میکنند. از سوی دیگر، مقررات مشخصی برای کنترل ریزپلاستیکها و PFAS در کاربردهای مربوط به خاکستر زبالهسوز وجود ندارد و فناوریهای فعلی نیز توانایی حذف قابل اتکای مواد خطرناک را ندارند. افزون بر این، انگیزه اصلی استفاده از این پسماندها در صنعت ساختمان، بیشتر هزینه بالای دفن زباله عنوان شده تا مزایای محیطزیستی.
توصیههای کلیدی به کمیسیون اروپا
نویسندگان گزارش از کمیسیون اروپا خواستهاند تا قانون اقتصاد چرخشی را با هدف «محیطزیست عاری از مواد سمی» همسو کند. از جمله پیشنهادهای اصلی این گزارش میتوان به اعمال اصل احتیاط در استفاده از خاکستر زبالهسوز، تدوین استانداردهای یکپارچه اروپایی برای طبقهبندی و پایش بلندمدت این مواد، کنترل دقیق PFAS، فلزات سنگین و ریزپلاستیکها، و همچنین جلوگیری از گسترش استفاده از این پسماندها در پروژههای ساختمانی اشاره کرد. همچنین پیشنهاد شده که زبالهسوزی شهری بهطور کامل تحت پوشش نظام تجارت انتشار کربن اتحادیه اروپا (EU ETS) قرار گیرد تا انگیزه سوزاندن زباله کاهش یابد.
