مروری بر محتوای خبر
در حالیکه ۵۸ کشور از اواخر ژوئن تا اوایل ژوئیه در میلان گردهم آمدند تا درباره آینده جنوبگان بحث کنند، سایهای از تردید و نگرانی بر فضای نشست سنگینی میکرد: آیا این قاره یخزده همچنان قلمرویی ویژه برای صلح و علم باقی خواهد ماند؟ یا درگیر رقابتهای سرزمینی قدرتهای بزرگ خواهد شد؟
تضعیف استثناگرایی جنوبگان
از زمان اجرای «پیمان جنوبگان» در سال ۱۹۶۱، این منطقه بهعنوان سرزمینی عاری از درگیری نظامی و وقفشده به علم و همکاری بینالمللی شناخته میشود. این پیمان، ادعاهای ارضی هفت کشور را به حال تعلیق درآورده و خواهان کنار گذاشتن رقابتها در این منطقه شده است. مفهومی که کارشناسان آن را «استثناگرایی جنوبگان» مینامند.
اما طبق گفتهی جفری مکگی، استاد حقوق و متخصص پیمان جنوبگان در دانشگاه تاسمانی، شرایط جهانی بیثباتتر از همیشه است و بازیگران بزرگ صحنه جهانی—از جمله آمریکا، چین و روسیه—حضور پررنگی در قطب جنوب دارند. به باور او، این وضعیت دیر یا زود بر ثبات نظام حقوقی و زیستمحیطی جنوبگان اثر خواهد گذاشت.
جاهطلبیهای چین و روسیه؛ عقبنشینی آمریکا
چین و روسیه در حال گسترش ایستگاههای علمی خود در جنوبگان هستند؛ با این نگرانی که این زیرساختها ممکن است کارکردی فراتر از فعالیتهای علمی داشته باشند. حتی کمیتهای در پارلمان بریتانیا در مورد مطالعات لرزهنگاری روسیه هشدار داده و آن را به جستوجوی منابع نفتی تعبیر کرده است.
در مقابل، ایالات متحده با روی کار آمدن مجدد دونالد ترامپ، شاهد تغییر در سیاست جنوبگان خود است. بنیاد ملی علوم آمریکا (NSF)، که مسئول بودجه و مدیریت فعالیتهای علمی در دو قطب است، برای سال ۲۰۲۶ کاهش ۷۰ درصدی در بودجه تحقیقات قطبی را پیشنهاد داده است—رقمی که معادل یک «کوه یخ» در مقیاس علمی توصیف شده است.
بیل مونتیان، عضو سابق هیأت آمریکایی در نشستهای مشورتی پیمان جنوبگان، هشدار میدهد که این کاهش بودجه نهتنها تعهد علمی آمریکا را زیر سوال میبرد، بلکه موجب کاهش نفوذ ژئوپلیتیکی کشور در منطقه میشود. زیرا حضور علمی و غیرنظامی، ابزار اصلی قدرتنمایی آمریکا در جنوبگان بوده است.
خطر ایجاد خلأ قدرت در جنوبگان
کاهش بودجه نهتنها روند تحقیقات علمی را کند میکند، بلکه تأسیسات و تجهیزات موجود را نیز فرسودهتر باقی میگذارد. طبق گفته جوآن پادرون کارنی از انجمن پیشرفت علوم آمریکا، توقف توسعه زیرساختها و بازنشستگی آخرین کشتی تحقیقاتی ایالات متحده برای جنوبگان، «کل روند علمی را دچار وقفه خواهد کرد».
در همین حال، کشورهای دیگر نیز نگرانند. دکتر مکگی از واکنش محتاطانه استرالیا نسبت به این تغییرات خبر میدهد. برخی نمایندگان پارلمان بریتانیا نیز از تأثیر تنشهای ژئوپلیتیکی و احتمال ذخایر معدنی بر صلح و حفاظت محیطزیست در جنوبگان هشدار دادهاند.
اوان بلوم، مشاور ائتلاف جنوبگان و اقیانوس جنوبی، میگوید:
«اگر چین در حال پیشروی باشد و ایالات متحده ثابت یا در حال عقبنشینی، این در سطح بینالمللی بهمعنای واگذاری جایگاه آمریکا است.»
توازن نگرانکننده بین علم و نظامیگری
در حالیکه کاهش بودجه علمی در جریان است، دولت ترامپ در لایحهای که بهتازگی امضا کرده، مبلغ قابلتوجهی را برای ساخت کشتیهای امنیتی قطبی اختصاص داده است. اگرچه ورود کشتیهای نظامی به جنوبگان طبق پیمان مجاز است، اما کاهش کشتیهای علمی و افزایش ناوگان نظامی «ظاهر نظامیسازی منطقه» را القا میکند—که با سیاستهای دیرینه آمریکا در تضاد است.
مونتیان میافزاید:
«اگر کشتیهای علمی کمتر شوند اما کشتیهای دفاعی بیشتر، پیام واضحی به جهان مخابره میشود—و آن چیزی نیست که به نفع منافع بلندمدت آمریکا باشد.»
آیندهای مبهم برای پیمان جنوبگان
با وجود این نگرانیها، بلوم تأکید میکند که تاکنون تخلف عمدهای از مفاد پیمان توسط کشورها دیده نشده است. او میگوید:
«پیمان جنوبگان، یکی از موفقترین رژیمهای حقوقی منطقهای در جهان است—گرچه چالشهایی در راه حفظ آن وجود دارد.»
اما برخی مانند رایان بورک، استاد آکادمی نیروی هوایی آمریکا و نویسنده کتاب محور قطبی، با تحلیل الگوهای پیش از درگیری در تاریخ، هشدار میدهند که جنوبگان نیز همان نشانههایی را دارد که پیشتر به درگیری در دیگر نقاط منجر شدهاند: ادعاهای سرزمینی، منابع طبیعی فراوان، و توافقاتی که ممکن است در عمل شکننده باشند.
او میگوید:
«نادیده گرفتن این نشانهها سادهلوحانه است. اگر بگوییم در جنوبگان درگیری رخ نخواهد داد، آن هم در حالیکه شرایط مشابه در جاهای دیگر به درگیری انجامیده، درواقع چشم بر واقعیت بستهایم.»
کانون نشست میلان؛ از امپراتور پنگوئن تا سیاست جهانی
در نشست مشورتی پیمان در میلان، کشورها درباره موضوعاتی چون حفاظت از پنگوئنهای امپراتور، آلودگی پلاستیکی، مدیریت گردشگری با بیش از ۱۰۰ هزار بازدیدکننده سالانه، و تعیین وضعیت کانادا و بلاروس در پیمان گفتگو کردند. اما دکتر مکگی میگوید تصمیمگیریها در این نشست نیز تحت تأثیر فضای ژئوپلیتیکی پیچیده قرار گرفتهاند.
در پایان، موقعیت آینده آمریکا در جنوبگان، و سرنوشت پیمان، همچنان نامشخص است.
بلوم نتیجهگیری میکند:
«تدوین رویکرد جدید ایالات متحده زمانبر خواهد بود. اما هر دولت ناچار به این کار است—چون نمیتوان در برابر چنین تغییراتی بیبرنامه ماند.»
