گزارش علمی | ترجمه اختصاصی بر اساس استانداردهای سئو و خبرنویسی ۱۴۰۴
مروری بر محتوای خبر
تهران – ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ | یک پژوهش علمی تازه، از راز تولد رشتهکوهی عظیم و پنهان در اعماق قارهی جنوبگان (آنتارکتیکا) پرده برداشته است؛ کوههایی که با وجود شباهتشان به آلپ اروپا، بهطور کامل زیر لایههایی به ضخامت چند کیلومتر یخ مدفوناند.
به گزارش The Conversation و به نقل از مقالهای منتشر شده در نشریه Earth and Planetary Science Letters، رشتهکوه زیر یخی گامبورتسف (Gamburtsev Subglacial Mountains) که در مرکز جنوبگان شرقی قرار دارد، بیش از ۵۰۰ میلیون سال پیش و همزمان با تشکیل ابرقاره گندوانا (Gondwana) به وجود آمده است.
کوههایی در دل یخ؛ داستانی از گذشته زمین
این رشتهکوه برای نخستینبار در سال ۱۹۵۸ توسط یک مأموریت علمی شوروی و با استفاده از تکنیکهای لرزهنگاری کشف شد. با وجود وسعت و شکل کوهستانی آن شبیه به آلپ، هیچ بخشی از این رشتهکوه به سطح زمین نمیرسد و کاملاً زیر یخ مدفون مانده است.
پرسش اصلی دانشمندان این است: چگونه چنین رشتهکوه عظیمی در دل یکی از پایدارترین قارههای زمینشناسی به وجود آمده و تا امروز حفظ شده است؟
برخورد قارهها و تولد یک رشتهکوه پنهان
یافتههای تازه بر اساس تحلیلهای تکتونیکی و بررسی مدلهای صفحات زمینساختی نشان میدهند که بیش از ۷۰۰ میلیون سال پیش، دو قاره بزرگ که اکنون بخشی از جنوبگان شرقی را تشکیل میدهند، توسط اقیانوسی پهناور از یکدیگر جدا بودهاند. برخورد این قارهها زمینهساز تشکیل ابرقاره گندوانا شد.
در این برخورد عظیم، پوسته زمین ضخیم شد و جریان سنگهای نیمهمذاب از اعماق زمین به سمت بالا حرکت کرد. سپس به دلیل فشار وزن کوهها، این ساختار دچار فروریزش نسبی شد اما «ریشه» سنگی ضخیمی از آن در گوشته زمین باقی ماند. این فرایند که “گسترش گرانشی” (gravitational spreading) نام دارد، باعث حفظ ساختار اصلی کوهها شد.
بلورهای زمان؛ زینکونها چه میگویند؟
برای تعیین سن این کوهها، دانشمندان دانههای ریز زینکون (Zircon) را از ماسهسنگهای باستانی استخراج کردند؛ رسوباتی که حدود ۲۵۰ میلیون سال پیش توسط رودخانههایی از کوهستانهای گامبورتسف حمل شدهاند.
این دانهها مانند کپسولهای زمان عمل میکنند و از طریق تجزیه اورانیوم موجود در ساختارشان، اطلاعات دقیقی درباره سن کوهها میدهند. نتایج نشان داد که:
- آغاز شکلگیری کوهها: حدود ۶۵۰ میلیون سال پیش
- رسیدن به ارتفاعاتی همچون هیمالیا: حدود ۵۸۰ میلیون سال پیش
- پایان فرایند ذوب پوسته و جریان سنگها: حدود ۵۰۰ میلیون سال پیش
چرا گامبورتسف منحصربهفرد است؟
برخلاف بسیاری از رشتهکوههایی که طی میلیونها سال توسط فرسایش یا حرکت صفحات زمین نابود شدهاند، کوههای گامبورتسف به دلیل قرار گرفتن زیر لایهای ضخیم از یخ، تقریباً دستنخورده باقی ماندهاند. این ویژگی باعث شده که آنها یکی از کاملترین نمونههای کوهزایی باستانی در سطح زمین باشند.
قدم بعدی چیست؟
اگرچه حفاری مستقیم برای رسیدن به این کوهها بسیار پرهزینه و دشوار است، اما مدلهای ارائهشده در این مطالعه، مسیر جدیدی را برای اکتشافات آینده ارائه میدهند. به عنوان مثال، نمونهبرداریهای اخیر در نزدیکی یخچال دِنمن (Denman Glacier) در سواحل جنوبگان شرقی، به کشف سنگهایی انجامیده که احتمالاً به همین رشتهکوههای باستانی مرتبط هستند.
اطلاعات بیشتر:
- مقاله اصلی: Gondwanan continental collision drives gravitational spreading and collapse of the ancestral East Antarctic mountains
- نویسندگان: نیتن آر. دازکو و ژاکلین هالپین
- مجله: Earth and Planetary Science Letters، سال ۲۰۲۵
- DOI: 10.1016/j.epsl.2025.119394
