گزارش از لورا کینیونس – بخش آبوهوا و محیط زیست سازمان ملل متحد / ترجمه: تحریریه اکو اسکوپ
صنعت جهانی کشتیرانی که ستون فقرات تجارت بینالمللی بهشمار میآید، اکنون در میانه یکی از بزرگترین چرخشهای تاریخی خود قرار گرفته است؛ تغییری که هدف آن دستیابی به انتشار خالص صفر گازهای گلخانهای تا میانه قرن است.
بر اساس گزارش سازمان ملل، این بخش که مسئول جابجایی حدود ۹۰ درصد از کالاهای جهان است، حدود ۳ درصد از کل انتشار گازهای گلخانهای جهانی را به خود اختصاص داده و در نتیجه سهم قابل توجهی در بحران اقلیمی دارد. اما اکنون، با تصویب یک چارچوب جدید توسط سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO)، صنعت کشتیرانی گامی جدی در مسیر کاهش اثرات اقلیمی خود برداشته است.
تصویب یک چارچوب تاریخی برای انتشار خالص صفر
در آوریل ۲۰۲۵، کمیته حفاظت از محیط زیست دریایی IMO در هشتاد و سومین نشست خود، یک طرح تاریخی با عنوان چارچوب انتشار خالص صفر IMO را تصویب کرد. این تصمیم نتیجه سالها مذاکره فشرده بین کشورهای عضو بود؛ از کشورهای کوچک جزیرهای که بیشترین آسیب را از تغییرات اقلیمی میبینند، تا کشورهای بزرگ دارای ناوگان کشتیرانی عظیم.
آرسنیو دومینگز، دبیرکل IMO، در گفتوگو با خبرگزاری سازمان ملل، این توافق را «نمادی از تداوم نقش حیاتی چندجانبهگرایی و سازمان ملل» توصیف کرد. وی تاکید کرد که این چارچوب نهتنها یک توافق سیاسی، بلکه تعهدی عملی از سوی صنعت کشتیرانی برای مقابله با تغییرات اقلیمی است.
بیش از یک دهه تلاش برای تنظیم مقررات اقلیمی
پیشرفت سال ۲۰۲۵ بههیچوجه ناگهانی نبود. IMO از سال ۲۰۱۱ اقدام به اجرای اولین مقررات اجباری برای بهبود بهرهوری انرژی کشتیها کرد. در سال ۲۰۱۸، استراتژی اولیه کاهش گازهای گلخانهای توسط اعضا تصویب شد. سپس در سال ۲۰۲۳، اهداف مشخصی تعیین گردید: کاهش حداقل ۲۰ درصدی انتشار تا سال ۲۰۳۰ و ۷۰ درصدی تا سال ۲۰۴۰، و حرکت بهسوی استفاده از سوختهای با انتشار صفر یا نزدیک به صفر.
چارچوب ۲۰۲۵، این اهداف را به مقررات الزامآور تبدیل کرده و مسیر آینده را مشخص کرده است. دومینگز تاکید کرد: «ما ابتدا روی تحقق اهداف ۲۰۳۰ تمرکز داریم؛ کاهش حداقل ۲۰ درصدی انتشار و دستیابی به حداقل ۵ درصد استفاده از سوختهای جایگزین. این پایهای برای اقدامات بعدی خواهد بود».
دو ابزار کلیدی برای تغییر: استاندارد جهانی سوخت و مکانیسم قیمتگذاری
در قلب این چارچوب دو سازوکار مهم قرار دارد:
- استاندارد جهانی سوخت برای کاهش شدت انتشار گازهای گلخانهای در کشتیها.
- مکانیسم قیمتگذاری برای کشتیهایی که از سقف مجاز انتشار فراتر میروند.
در صورت تجاوز از حد مجاز، مالکان کشتی موظف خواهند بود واحدهای جبرانی خریداری کرده یا در صندوق انتشار صفر IMO سرمایهگذاری کنند. در مقابل، کشتیهایی که عملکرد بهتری دارند، اعتبار مازاد کسب کرده و میتوانند آن را بفروشند یا ذخیره کنند.
درآمدهای حاصل از این سازوکار برای حمایت از کشتیهای کمانتشار، توسعه ظرفیت در کشورهای درحالتوسعه، انتقال فناوری و دسترسی به سوختهای جایگزین استفاده خواهد شد.
نظارت و اجرای شفاف با مشارکت اعضا
کشورهای عضو و IMO، نظارت بر اجرای این چارچوب را برعهده دارند. فرآیندهای ممیزی، تأیید، گزارشدهی و صدور گواهینامه تضمینکننده شفافیت و پایبندی به مقررات خواهند بود.
دومینگز افزود: «ما با کشورهای عضو، بهویژه کشورهای کوچک جزیرهای و کمتر توسعهیافته همکاری نزدیکی داریم تا اجرای مؤثر مقررات تضمین شود».
تأثیر بر تجارت جهانی؛ بین محیط زیست و زنجیره تأمین
اگرچه چارچوب جدید تنها کشتیهای اقیانوسپیمای بالای ۵۰۰۰ تن را شامل میشود (که مسئول حدود ۸۵ درصد از انتشار در این بخش هستند)، نگرانیهایی در مورد تأثیر احتمالی آن بر زنجیره تأمین و قیمت کالاها مطرح است.
دبیرکل IMO تصریح کرد که بررسی جامعی درباره تأثیر اقتصادی این تغییرات انجام شده است. وی گفت: «کاهش انتشار هزینه دارد، اما آلودگی نیز هزینه داشته است. ما تلاش کردهایم این تأثیرات را به حداقل برسانیم. در موارد لزوم، ابزارهای مالی به کمک صنعت خواهند آمد».
فناوریهای نوین در خدمت آینده کشتیرانی
IMO اعلام کرده که فناوری نقش حیاتی در این گذار ایفا خواهد کرد. از جمله فناوریهای نوین مطرحشده میتوان به سوختهای آمونیاکی و هیدروژنی، نیروی باد، انرژی خورشیدی و سامانههای جذب کربن درونکشتی اشاره کرد.
«ما در IMO قوانین را برای تشویق نوآوری وضع میکنیم، نه محدود کردن آن. بازگشت به استفاده از باد در صنعت کشتیرانی نیز از موارد مورد بررسی است. باید نسبت به همه گزینهها گشوده باشیم».
توجه ویژه به ایمنی و آموزش دریانوردان
یکی دیگر از محورهای کلیدی، آموزش و ایمنی نیروهای انسانی فعال در این صنعت است. دومینگز هشدار داد که استفاده از سوختهای جدید نیازمند مهارتها و پروتکلهای جدید ایمنی است. «ما باید به انسانها در این فرآیند بیشترین اهمیت را بدهیم».
جدول زمانی مشخص تا سال ۲۰۵۰
بر اساس چارچوب تصویبشده، صنعت کشتیرانی موظف است:
- تا سال ۲۰۳۰، حداقل ۲۰ درصد (و ترجیحاً ۳۰ درصد) کاهش انتشار محقق کند.
- تا ۲۰۴۰، این کاهش به ۷۰ درصد (با هدف ۸۰ درصد) برسد.
- و تا حدود سال ۲۰۵۰ به انتشار خالص صفر دست یابد.
اولین سال الزامی اجرای این مقررات، سال ۲۰۲۸ خواهد بود. IMO همچنین متعهد شده است بهصورت مداوم این چارچوب را ارزیابی و اصلاح کند.
فراتر از کاهش انتشار؛ حفاظت جامع از محیط زیست دریایی
دومینگز تاکید کرد که آثار زیستمحیطی کشتیرانی فقط به گازهای گلخانهای محدود نمیشود. سازمان IMO به موضوعاتی همچون چسبندگی زیستی (تجمع موجودات دریایی بر بدنه کشتیها که مصرف سوخت را افزایش میدهد)، آلودگی صوتی زیر آب (که حیات دریایی را مختل میکند)، و مدیریت آب توازن (جلوگیری از انتقال گونههای مهاجم بینقارهای) نیز میپردازد.
گامی بهسوی آیندهای پایدار
در حالی که انتظار میرود این چارچوب در جلسه ویژه ماه اکتبر IMO نهایی شود، دومینگز نسبت به حمایت کشورهای عضو ابراز اطمینان کرده است: «ما نشان دادیم که چندجانبهگرایی همچنان زنده است و IMO آماده عمل به تعهدات خود است».
او تأکید کرد که اجرای این طرح نیازمند راهنماهای دقیق و تدوین دستورالعملهایی برای مکانیزمهای مالی و عملیاتی است تا از سال ۲۰۲۷، نتایج ملموس قابل مشاهده باشند.
وی در پایان گفت: «این فقط آغاز راه است. ما اولین قدمها را بهسوی آیندهای بدون کربن در صنعت کشتیرانی برداشتهایم. این یک فرایند است، یک گذار؛ و ما در مسیر درست قرار داریم».
