اقیانوس‌های ناشناخته؛ سفری به قلب تاریک سیاره

ما اغلب فکر می‌کنیم که زمین، سیاره‌ای است که کاملاً شناخته شده است؛ نقشه‌های ماهواره‌ای هر گوشه از خشکی‌ها را نشان می‌دهند و گوگل ارث مسیرهای کوهستانی را تا جزئیات دقیق ترسیم کرده است. اما این تصویر کامل نیست. اگر از فضا به زمین نگاه کنید، آنچه می‌بینید یک کره آبی است؛ اقیانوسی که ۷۱ درصد سطح سیاره ما را پوشانده است. با این حال، آنچه در زیر سطح آب‌های زرق‌دار می‌گذرد، مرموزتر از کهکشان‌های دوردست است. این گزارش، نگاهی می‌اندازد به اعماق ناشناخته سیاره؛ جایی که هنوز بیشتر آن در تاریکی مطلق فرو رفته است.

آمارهای شگفت‌انگیز؛ چقدر از اقیانوس را می‌شناسیم؟
بر اساس جدیدترین داده‌های سازمان نقشه‌برداری دریایی بین‌المللی (IHO) و برنامه «اقیانوس ۲۰۳۰» سازمان ملل، انسان تنها حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از کف اقیانوس‌ها را با دقت نقشه‌برداری و نقشه توپوگرافی کرده است. این یعنی بیش از ۷۵ درصد از بستر دریاها، برای ما همچنان ناشناخته است و دقیقاً نمی‌دانیم چه پستی و بلندی‌ها، دره‌ها و کوه‌های مرموز در آنجا نهفته است.

برای درک بهتر این موضوع، کافی است بدانید که تا پیش از سال ۲۰۱۷، نقشه‌های دقیقی از کف اقیانوس حتی کمتر از نقشه‌های سطح مریخ بود. ما امروزه جزئیات توپوگرافی ماه را بهتر از کف اقیانوس‌های خودمان می‌شناسیم.

تنوع زیستی؛ گنجینه پنهان در تاریکی
اگر وضعیت نقشه‌برداری نگران‌کننده است، وضعیت شناخت گونه‌های دریایی حتی مرموزتر است. دانشمندان تخمین می‌زنند که حدود ۲.۲ میلیون گونه موجود زنده در اقیانوس‌ها زندگی می‌کنند. اما تاکنون تنها حدود ۲۳۰ هزار گونه (کمتر از ۱۰ درصد) توسط انسان شناسایی و توصیف علمی شده‌اند.

این یعنی بیش از ۹۰ درصد از گونه‌های دریایی هنوز ناشناخته هستند. بسیاری از آن‌ها در اعماق «منطقه میانی» (Mesopelagic) یا همان «غرواب» (Twilight Zone) زندگی می‌کنند؛ لایه‌ای از اقیانوس که بین ۲۰۰ تا ۱۰۰۰ متر عمق دارد و نور در آن به سختی نفوذ می‌کند. دانشمندان معتقدند که این منطقه تنها می‌تواند میزبان ۱۰ برابر بیشتر از تمام ماهیان صید شده در سطح جهان باشد، اما هنوز اکوسیستم آن برای ما مثل یک سیاره بیگانه است.

چرا اقیانوس‌ها هنوز ناشناخته ماندند؟
چرا با تمام تکنولوژی‌های قرن بیست و یکم، هنوز اقیانوس‌ها برای ما اسرارآمیزند؟ پاسخ در فیزیک آب نهفته است. فشار آب در اعماق اقیانوس وحشتناک است؛ در عمق ۱۰ هزار متری (دره‌های عمیق)، فشار معادل وزن ۵۰ جت جنگنده روی سر انسان است. همچنین، امواج رادیویی که ما برای ارتباطات استفاده می‌کنیم در آب نفوذ نمی‌کنند و نور خورشید تنها تا عمق ۲۰۰ متر نفوذ می‌کند. این یعنی برای اکتشاف در اعماق، ما عملاً کور و کر هستیم و باید به تجهیزات گران‌قیمت و حساس متکی باشیم.

رنگ آبی اقیانوس ها برای چیست؟

رنگ آبی اقیانوس‌ها ناشی از برهم‌کنش نور خورشید با آب است. هنگامی که نور خورشید به سطح دریا می‌تابد، آب طول موج‌های بلندتر مانند قرمز و نارنجی را جذب می‌کند، در حالی که نور آبی را بازتاب می‌دهد. این پدیده زمانی رخ می‌دهد که حجم آب زیاد باشد؛ به همین دلیل، هرچه عمق و حجم آب بیشتر باشد، رنگ آن آبی‌تر دیده می‌شود. جالب آنکه رنگ آبی آسمان نیز ناشی از همین فرآیند جذب و بازتاب نور است و برخلاف باور عموم، رنگ آبی اقیانوس‌ها نتیجه بازتاب رنگ آسمان در آب نیست.

رازهای اعماق؛ از قارچ‌های دریایی تا داروهای آینده
این ناشناخته بودن، تنها یک موضوع علمی نیست، بلکه دریچه‌ای به سوی آینده بشریت است. تحقیقات اخیر در سال ۲۰۲۵ نشان داده است که اقیانوس‌ها می‌توانند کلید حل بحران‌های انسانی باشند:

• داروهای آینده: بسیاری از گونه‌های دریایی، به ویژه اسفنج‌ها و مرجان‌های عمیق، ترکیبات شیمیایی منحصر‌به‌فردی تولید می‌کنند که پتانسیل درمان سرطان، آلزایمر و مقاومت آنتی‌بیوتیکی را دارند. با ناشناخته ماندن ۹۰ درصد گونه‌ها، ما ممکن است در حال نابودی درمان‌هایی باشیم که هنوز کشف نشده‌اند.
• اقیانوس به عنوان ریه سیاره: اخیراً کشف شده است که نوعی باکتری میکروسکوپی در اقیانوس‌ها مسئول تولید بخش قابل توجهی از اکسیژن زمین است، نه فقط جنگل‌ها. این باکتری‌ها در نقاطی زندگی می‌کنند که تا پیش از این تصور می‌شد مرده هستند.

تهدیدات؛ نابودی قبل از کشف
ترسناک‌ترین بخش این گزارش این است که ما ممکن است قبل از اینکه حتی بدانیم چه چیزی را از دست می‌دهیم، آن را نابود کنیم. تغییرات اقلیمی، اسیدی شدن اقیانوس‌ها و ماهیگیری صنعتی بی‌رویه، اکوسیستم‌های ناشناخته را تهدید می‌کنند. صید کف‌روبی (Bottom Trawling) که در آن تورهای عظیم کف اقیانوس را تخریب می‌کنند، ممکن است گونه‌ای را منقرض کند که علم هنوز نامی برای آن انتخاب نکرده است.

اقیانوس‌ها قلب تپنده سیاره ما هستند، اما ما هنوز نبض دقیق آن را نمی‌شناسیم. گزارش‌های جدید نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری در اقیانوس‌شناسی و نقشه‌برداری دریایی باید در اولویت قرار گیرد. همان‌طور که قرن‌ها پیش کاوشگران به دنبال قاره‌های جدید بودند، اکنون زمان آن رسیده که به اعماق آب‌های خود سفر کنیم؛ زیرا پاسخ بسیاری از سوالات بقا و آینده انسان، در تاریکی و سکوت زیر امواج نهفته است.

منابع:
۱. برنامه «اقیانوس ۲۰۳۰» سازمان ملل متحد
۲. سازمان نقشه‌برداری دریایی بین‌المللی (IHO)
۳. گزارش‌های موسسه اقیانوس‌شناسی اسکریپس (Scripps) – ۲۰۲۵
۴. مطالعات تنوع زیستی دریایی – مجله Nature – ۲۰۲۴