روز جهانی آموزش فرصتی است برای بازخوانی این پرسش بنیادین که چرا آموزش، فراتر از یک حق انسانی، به یکی از تعیینکنندهترین ابزارهای توسعه پایدار، کاهش نابرابری و ثبات اجتماعی در جهان معاصر تبدیل شده است.
روز ۲۴ ژانویه با عنوان «The International Day of Education» به ابتکار مجمع عمومی سازمان ملل متحد و از سال ۲۰۱۹ به تقویم جهانی افزوده شد؛ نامگذاریای که ریشه در یک واقعیت نگرانکننده دارد: بدون آموزش فراگیر، باکیفیت و عادلانه، تحقق هیچیک از اهداف توسعه پایدار ممکن نیست. آموزش بهعنوان هدف چهارم از اهداف هفدهگانه توسعه پایدار سازمان ملل، نهتنها خود یک هدف مستقل است، بلکه پیشران تحقق سایر اهداف، از فقرزدایی و سلامت گرفته تا برابری جنسیتی، رشد اقتصادی و حکمرانی کارآمد محسوب میشود. تاریخچه این روز نشان میدهد که جامعه جهانی پس از دههها تجربه سیاستهای توسعهای، به این جمعبندی رسیده است که سرمایهگذاری در آموزش، کمهزینهترین و پربازدهترین مسیر توسعه بلندمدت است.
آمارهای بینالمللی تصویر روشنی از شکاف عمیق آموزشی در جهان ارائه میکنند. بر اساس دادههای یونسکو، هنوز بیش از ۲۵۰ میلیون کودک و نوجوان در جهان از دسترسی به آموزش رسمی محروماند و حدود ۷۰۰ میلیون بزرگسال از سواد پایه بیبهره هستند؛ رقمی که بیش از دوسوم آنها را زنان تشکیل میدهند. در کشورهای کمدرآمد، از هر ده کودک، تنها شش نفر دوره آموزش ابتدایی را با مهارتهای حداقلی خواندن و نوشتن به پایان میرسانند، در حالی که در کشورهای با درآمد بالا این نسبت به بیش از ۹۵ درصد میرسد. این شکاف آموزشی، بهطور مستقیم به بازتولید فقر، نابرابری و بیثباتی اجتماعی منجر میشود و چرخهای معیوب ایجاد میکند که خروج از آن بدون مداخله هدفمند دولتها و نهادهای بینالمللی دشوار است.
اهمیت آموزش تنها در دسترسی خلاصه نمیشود؛ کیفیت آموزش به مسئلهای تعیینکننده تبدیل شده است. گزارشهای جهانی نشان میدهد میلیونها دانشآموز حتی پس از سالها تحصیل، فاقد مهارتهای پایهای مورد نیاز برای ورود به بازار کار یا مشارکت مؤثر اجتماعی هستند. همزمان، تحولات فناورانه، هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال، تعریف سنتی سواد و مهارت را دگرگون کردهاند و نظامهای آموزشی را با این پرسش مواجه ساختهاند که چگونه میتوان نسل آینده را برای مشاغلی آماده کرد که بسیاری از آنها هنوز وجود خارجی ندارند. آموزش مهارتمحور، یادگیری مادامالعمر و پیوند آموزش با نیازهای واقعی اقتصاد، امروز به محور اصلی سیاستگذاری آموزشی در کشورهای پیشرو تبدیل شده است.
نگاهی کوتاه به وضعیت آموزش در جهان نشان میدهد که همهگیری کووید-۱۹ یکی از بزرگترین شوکها به نظامهای آموزشی در دهههای اخیر بوده است. تعطیلی مدارس، آموزش از راه دور و نابرابری دسترسی به اینترنت و ابزارهای دیجیتال، شکاف آموزشی را در بسیاری از کشورها تشدید کرد. در حالی که کشورهای توسعهیافته با سرمایهگذاری در زیرساختهای دیجیتال تا حدی این بحران را مدیریت کردند، میلیونها دانشآموز در کشورهای در حال توسعه عملاً از چرخه آموزش خارج شدند. پیامدهای این عقبماندگی آموزشی، نه کوتاهمدت، بلکه در افق چند دهه آینده در قالب کاهش بهرهوری، افزایش نابرابری و تضعیف سرمایه انسانی آشکار خواهد شد.
در این میان، آموزش نقش مستقیمی در تحقق توسعه پایدار دارد. مطالعات متعدد نشان میدهد هر یک سال افزایش میانگین سالهای تحصیل، میتواند رشد اقتصادی کشورها را بهطور معناداری افزایش دهد، احتمال بروز درگیریهای اجتماعی را کاهش دهد و مشارکت شهروندان در فرآیندهای دموکراتیک را تقویت کند. آموزش زنان بهطور خاص یکی از مؤثرترین ابزارهای کاهش فقر بیننسلی، بهبود شاخصهای سلامت و کنترل بحرانهای جمعیتی است؛ واقعیتی که در بسیاری از سیاستهای جمعیتی و اجتماعی جهان نادیده گرفته میشود.
روز جهانی آموزش یادآور این نکته است که آموزش، هزینه مصرفی نیست، بلکه سرمایهگذاری راهبردی است. آینده توسعه پایدار، عدالت اجتماعی و حتی امنیت جهانی، بیش از هر عامل دیگری به کیفیت تصمیمهایی وابسته است که امروز درباره آموزش گرفته میشود. در جهانی که با بحرانهای همزمان اقلیمی، فناورانه و اجتماعی روبهروست، آموزش نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر برای بقا و پیشرفت جمعی است.
