گزارش جامع توسعه پایدار تاجیکستان در سال ۲۰۲۴

مقدمه
گزارش سالانه نتایج توسعه پایدار تاجیکستان در سال ۲۰۲۴ با عنوان «در مسیر آینده‌ای روشن» که توسط سازمان ملل متحد در تاجیکستان منتشر شده، تصویر کاملی از وضعیت اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی این کشور در مسیر دستیابی به اهداف توسعه پایدار (SDGs) ارائه می‌دهد. بر اساس چارچوب همکاری توسعه پایدار سازمان ملل متحد و دولت تاجیکستان (UNSDCF 2023–۲۰۲۶)، این گزارش نشان می‌دهد که تاجیکستان در سال ۲۰۲۴ رشد اقتصادی چشمگیر ۸.۴ درصدی را تجربه کرده و هم‌زمان با چالش‌های منطقه‌ای و جهانی، در مسیر تقویت رفاه انسانی، رشد سبز و فراگیر و حاکمیت مردم‌محور گام برداشته است.

۱. وضعیت کلان توسعه در سال ۲۰۲۴

تاجیکستان در سال ۲۰۲۴ با جمعیت بیش از ۱۰.۲ میلیون نفر و تولید ناخالص داخلی ۱۲.۱ میلیارد دلار، یکی از سریع‌ترین نرخ‌های رشد اقتصادی در آسیای مرکزی را ثبت کرد. سرانه تولید ناخالص داخلی کشور به ۱۱۸۹ دلار رسید و نرخ فقر به ۲۱.۲ درصد کاهش یافت. شاخص توسعه انسانی این کشور برابر با ۰.۶۷۹ و رتبه جهانی آن ۱۲۶ است، که در رده کشورهای با توسعه انسانی متوسط قرار دارد.

در بخش مالی، با وجود فشارهای خارجی، کشور مازاد بودجه‌ای به جای کسری پیش‌بینی‌شده ثبت کرد. بخش آموزش با سهم ۱۹.۳ درصد، بهداشت با ۸.۲ درصد و حمایت اجتماعی با ۱۳.۲ درصد از کل هزینه‌های دولت، از جمله حوزه‌های اصلی هزینه‌کرد بودند. با این حال، گزارش تأکید دارد که برای تحقق اهداف توسعه انسانی و کیفیت خدمات، سهم آموزش و سلامت باید افزایش یابد.

۲. مسیر دستیابی به اهداف توسعه پایدار (SDGs)

تاجیکستان از سال ۲۰۱۶ راهبرد ملی توسعه خود را منطبق با اهداف توسعه پایدار تدوین کرده است. بر اساس داده‌های پایش ملی SDG، کشور در حوزه‌هایی چون کاهش فقر (هدف ۱)، نابرابری (هدف ۱۰) و توسعه شهری پایدار (هدف ۱۱) پیشرفت قابل ملاحظه‌ای داشته است. با این حال، در حوزه انرژی پاک و مقرون‌به‌صرفه (هدف ۷) روندی نزولی مشاهده می‌شود، زیرا سهم انرژی‌های تجدیدپذیر از مصرف نهایی کاهش یافته است.

در حال حاضر تنها ۴۶ درصد از شاخص‌های رسمی SDG برای تاجیکستان دارای داده کافی هستند، و دولت ۸۰ شاخص را برای پایش ملی برگزیده است. اهدافی مانند آموزش باکیفیت، اشتغال شایسته، و مصرف مسئولانه همچنان نیازمند سرمایه‌گذاری و سیاست‌گذاری گسترده‌تر هستند.

۳. رشد فراگیر و انسانی

در سال ۲۰۲۴، بیش از ۱.۵ میلیون نفر از اقشار آسیب‌پذیر تحت پوشش خدمات اجتماعی قرار گرفتند. نرخ تولدهای تحت نظارت متخصصان به ۹۸ درصد رسید و ۹۷ درصد جمعیت هدف تمام واکسن‌های ملی را دریافت کردند. همچنین ۲۵ درصد از جمعیت تحت پوشش نظام‌های حمایت اجتماعی قرار دارند.

در بخش آموزش، ثبت‌نام در آموزش پیش‌دبستانی از ۱۵.۹ درصد در سال ۲۰۲۰ به ۲۲ درصد در سال ۲۰۲۴ افزایش یافت. در حوزه تغذیه، بیش از ۱.۳ میلیون نفر از خدمات پیشگیری از سوءتغذیه بهره‌مند شدند و ۵۴۶ هزار دانش‌آموز در برنامه تغذیه مدارس تحت پوشش وعده‌های غذایی متعادل قرار گرفتند.

۴. رشد اقتصادی سبز و پایدار

تاجیکستان در سال ۲۰۲۴ سیاست‌های مهمی را در جهت اقتصاد سبز اتخاذ کرد. دولت تصمیم گرفت ناوگان اتوبوس‌رانی را با اتوبوس‌های برقی جایگزین کند و تاکسی‌های برقی را از سال ۲۰۲۵ در دوشنبه به کار گیرد. در بخش کشاورزی نیز اصلاحات ساختاری و آموزش ۱۰۸ کشاورز بذر برای تولید محصولات پایدار اجرا شد.

در مجموع، ۵۳۱۰ نفر (۵۵ درصد زن) از فعالیت‌های درآمدزا بهره‌مند شدند و ۴۹۶۰ نفر آموزش مدیریت کسب‌وکار دریافت کردند. همچنین ۴۰۰۰ شغل جدید از طریق پلتفرم‌های ملی دیجیتال (مانند kor.tj و startupchoykhona.tj) ایجاد شد.

۵. مدیریت اقلیم و منابع طبیعی

تاجیکستان، به عنوان کشوری کوهستانی و آسیب‌پذیر در برابر تغییرات اقلیمی، تا ۱.۳ درصد از GDP خود را سالانه در اثر بلایای طبیعی از دست می‌دهد. در سال ۲۰۲۴، استراتژی ملی آب ۲۰۴۰ تصویب شد و برنامه ملی سازگاری اقلیم (NAP) با رویکرد جنسیتی و مبتنی بر شواهد آغاز گردید.

این کشور در چارچوب «دهه اقدام برای آب» و میزبانی سومین کنفرانس بین‌المللی «آب برای توسعه پایدار» در دوشنبه، به رهبری جهانی در دیپلماسی آب ادامه داد. برنامه‌های تاب‌آوری اقلیمی از جمله پروژه‌های کشاورزی مقاوم و بازسازی زیرساخت‌های WASH برای بیش از ۳۵ هزار نفر اجرا شد.

۶. حکمرانی مردم‌محور و حاکمیت قانون

در سال ۲۰۲۴، تاجیکستان با پشتیبانی سازمان ملل اصلاحات حقوقی مهمی را تصویب کرد؛ از جمله قانون بازنگری‌شده پیشگیری از خشونت خانگی (۲۰۲۵–۲۰۳۰) و برنامه دولتی جامع حمایت از بازماندگان خشونت. همچنین وزارت دادگستری پس از ۱۲ سال حمایت فنی، به طور کامل هزینه ارائه خدمات مشاوره حقوقی رایگان را بر عهده گرفت و رضایت عمومی از خدمات ثبتی مدنی از ۳۵ به ۸۶ درصد افزایش یافت.

در حوزه حقوق بشر، اصلاحات قانونی به منع کامل تنبیه بدنی کودکان انجامید و قانون جدید شماره شناسایی برای نوزادان را الزامی کرد. در زمینه تابعیت، بیش از ۲۴۰۰ فرد بی‌تابعیت موفق به دریافت تابعیت تاجیکی شدند.

۷. همکاری‌ها و منابع مالی

در سال ۲۰۲۴، مجموع بودجه برنامه همکاری توسعه پایدار سازمان ملل در تاجیکستان ۱۰۸ میلیون دلار بود که ۹۶ میلیون دلار از آن تأمین شد. بیشترین منابع به بخش توسعه انسانی (۵۱.۵ میلیون دلار) و محیط زیست (۲۲.۹ میلیون دلار) اختصاص یافت.

بیش از ۲۵ نهاد و آژانس سازمان ملل از جمله UNDP، UNICEF، WHO، FAO و UN Women در چارچوب UNSDCF فعال بودند. بزرگ‌ترین حامیان مالی شامل اتحادیه اروپا، بانک جهانی، آژانس ژاپن (JICA)، سوئیس و کانادا بودند.

۸. چشم‌انداز ۲۰۲۵

سال ۲۰۲۵ هم‌زمان با هشتادمین سالگرد تأسیس سازمان ملل، تمرکز بر تسریع در تحقق اهداف ۲۰۳۰ خواهد بود. محورهای کلیدی برنامه آینده شامل آموزش، بهداشت، تغذیه، دیجیتالی‌سازی، اقتصاد سبز و مشارکت بخش خصوصی است.

تاجیکستان قصد دارد نخستین کنفرانس بین‌المللی حفاظت از یخچال‌ها را در دوشنبه برگزار کند و با صدور اوراق سبز و تأمین مالی پایدار، منابع داخلی خود را برای تحقق SDGها افزایش دهد.

جمع‌بندی

تاجیکستان در سال ۲۰۲۴ با رشد اقتصادی قابل توجه، پیشرفت در عدالت اجتماعی، افزایش شاخص‌های سلامت و آموزش و گسترش برنامه‌های اقلیمی، گام‌های بلندی به سوی توسعه پایدار برداشته است. با این حال، چالش‌هایی مانند ظرفیت محدود نهادی و نابرابری‌های جنسیتی همچنان پابرجا است. تداوم همکاری دولت، جامعه مدنی و سازمان ملل می‌تواند تضمین‌کننده آینده‌ای سبز، فراگیر و پایدار برای این کشور باشد.