در آستانه نخستین بازنگری اساسی مقررات REACH پس از نزدیک به ۲۰ سال، اتحادیه اروپا با یک انتخاب تاریخی روبهرو است؛ یا تداوم آزمایشهای دردناک و قدیمی روی حیوانات را بهعنوان ابزار اصلی ایمنی شیمیایی بپذیرد یا با تکیه بر علم نوین و روشهای بدون حیوان، هم از سلامت انسان و محیطزیست حفاظت کند و هم به تعهدات خود در زمینه رفاه حیوانات پایبند بماند.
اتحادیه اروپا سالهاست خود را پیشگام جهانی در حمایت حقوقی از حیوانات معرفی میکند و قوانین این اتحادیه، کشورهای عضو را موظف میدانند که در طراحی و اجرای سیاستها، استانداردهای رفاه حیوانات را مدنظر قرار دهند، با این حال در چارچوب مقررات REACH، یعنی نظام ثبت، ارزیابی، صدور مجوز و محدودسازی مواد شیمیایی، هر ساله صدها هزار حیوان تحت آزمایشهای دردناک قرار میگیرند؛ آزمایشهایی که طبق متن قانون تنها باید «آخرین راهحل» باشند اما در عمل به یک رویه گسترده و رایج تبدیل شدهاند.
مقررات REACH که نزدیک به یکچهارم قرن پیش با هدف حفاظت از انسان و محیطزیست در برابر مواد شیمیایی خطرناک و همزمان تشویق به گذار به روشهای نوین و بدون حیوان تدوین شد، در اجرا نتوانست به این وعدهها بهطور کامل عمل کند و شرکتها همچنان برای ورود مواد شیمیایی جدید یا حتی موادی با سابقه طولانی مصرف ایمن به بازار، ملزم به تولید حجم بالایی از دادههای سمیت هستند؛ الزاماتی که منجر به موجی از آزمایشهای حیوانی شده و در بسیاری موارد قابل اجتناب است، بهویژه آنکه روشهای بدون حیوان در بسیاری از حوزهها دقتی برابر یا حتی بیشتر در حفاظت از سلامت انسان و محیطزیست دارند. با وجود اصل «آخرین راهحل»، برخی از خشنترین آزمایشهای شناختهشده همچنان بهصراحت در REACH الزامی هستند؛ از جمله آزمونهای موسوم به «دوز کشنده» که نخستین بار در سال ۱۹۲۷ طراحی شدند، همان سالی که نخستین پرواز انفرادی بر فراز اقیانوس اطلس انجام شد، اما در حالی که صنعت هوانوردی طی یک قرن جهشی چشمگیر داشته، مقررات ایمنی شیمیایی اروپا در این بخش عملاً در گذشته متوقف ماندهاند.
امروزه علم، جایگزینهای کاملاً عملی و معتبر برای ارزیابی سمیت خوراکی، پوستی و آبزیان، تحریکپذیری، حساسیتزایی و زیستانباشت ارائه کرده و به گفته کارشناسان، زمان آن رسیده است که کمیسیون اروپا و کشورهای عضو، الزامات اطلاعاتی REACH را بهگونهای اصلاح کنند که با توانمندیهای اثباتشده علم بدون حیوان همسو شود. با این حال فعالان این حوزه تأکید میکنند که این اقدام تنها گام نخست است، زیرا یک بررسی منتشرشده در سال ۲۰۲۳ نشان میدهد که در صورت نبود اصلاحات جدی، میزان آزمایشهای حیوانی تحت REACH در سالهای آینده افزایش خواهد یافت و بازنگری پیشرو میتواند اروپا را برای دههها در چارچوب الزامات کهنه گرفتار کند یا برعکس، مسیر ایمنی شیمیایی را به قرن بیستویکم وارد سازد.
تداوم نگاه به آزمایش حیوانی بهعنوان گزینه پیشفرض، نهتنها اعتبار REACH را تضعیف میکند بلکه با ارزشهایی که اتحادیه اروپا مدعی دفاع از آنهاست نیز در تضاد قرار میگیرد و از نگاه متخصصان، گذار به علم بدون حیوان صرفاً با جایگزینی یکبهیک آزمایشهای قدیمی ممکن نیست، بلکه مستلزم تغییرات عمیق در شیوه اندیشیدن، تولید شواهد و تصمیمگیریهای ایمنی است؛ رویکردی که با بهرهگیری از علم مواجهه، دادههای زیستی و روشهای نوآورانه ارزیابی فعالیت بیولوژیک مواد شیمیایی میتواند ابزارهای قدیمی را کنار بگذارد.
در همین راستا، تصویب مقررات «یک ماده، یک ارزیابی» با هدف کاهش آزمونهای تکراری روی حیوانات و افزایش شفافیت و تبادل دادهها، بهعنوان گامی مثبت ارزیابی میشود که امکان همکاری نزدیکتر میان صنعت، نهادهای نظارتی و ذینفعان را فراهم میکند. تجربه اتحادیه اروپا در بخش لوازم آرایشی نیز نشان داده که حذف تدریجی آزمایشهای حیوانی نهتنها شدنی است بلکه میتواند محرک نوآوری و افزایش اعتماد عمومی باشد؛ موضوعی که در سال ۲۰۲۱ با درخواست رسمی پارلمان اروپا برای تدوین برنامه جایگزینی آزمایشهای حیوانی با نوآوری علمی مدرن مورد تأکید قرار گرفت، هرچند بهگفته منتقدان، این روند در سالهای اخیر کند شده است.
در این میان، حمایت بیش از ۱.۲ میلیون شهروند اروپایی از یک ابتکار مردمی برای اصلاح قوانین ایمنی شیمیایی بدون افزودن الزامات جدید آزمایش حیوانی، نشانه روشنی از مطالبه اجتماعی برای تغییر است. جی اینگرام، مدیر بخش مواد شیمیایی سازمان Humane World for Animals، با تأکید بر دغدغه همزمان شهروندان نسبت به ایمنی مواد شیمیایی و پایان دادن به آزمایشهای حیوانی میگوید اعتماد و اعتبار تنها زمانی ایجاد میشود که نظامها، ساختارها و افراد مسئول بتوانند هر دو هدف را بهطور همزمان محقق کنند.
از نگاه این سازمان، بازنگری REACH این ظرفیت را دارد که ضمن تقویت حفاظت از سلامت و محیطزیست، کاهش واقعی و قابل سنجش استفاده از حیوانات را سال به سال رقم بزند و سیاستگذاران اروپایی ناچار نیستند میان ایمنی و علم مهربانتر یکی را انتخاب کنند، بلکه میتوانند از این فرصت تاریخی برای تحقق هر دو بهره ببرند.
