گزارش ۲۰۲۶ «پایش جهانی آموزش» یونسکو نشان میدهد شمار کودکان، نوجوانان و جوانانِ خارج از مدرسه در سال ۲۰۲۴ به ۲۷۳ میلیون نفر رسیده است؛ روندی که زیر فشار رشد جمعیت، درگیریها و محدودیتهای مالی تشدید شده است.
یونسکو در تازهترین گزارش «پایش جهانی آموزش» یا GEM Report، که مخفف Global Education Monitoring Report است، اعلام کرده است جمعیت بازمانده از تحصیل در جهان برای هفتمین سال متوالی افزایش یافته و اکنون از هر ۶ کودکِ در سن مدرسه، یک نفر از آموزش محروم است. این گزارش همچنین هشدار میدهد فقط دو نفر از هر سه دانشآموز در جهان موفق به تکمیل آموزش متوسطه میشوند.
بر پایه این گزارش، جمعیت کودکان و جوانان خارج از مدرسه در سال ۲۰۲۴ به ۲۷۳ میلیون نفر رسیده که شامل ۷۹ میلیون کودک در سن دبستان، ۶۴ میلیون نوجوان در سن متوسطه اول و ۱۳۰ میلیون جوان در سن متوسطه دوم است. یونسکو میگوید این روند از سال ۲۰۱۷ صعودی شده و در کشورهای کمدرآمد، نرخ بازماندگی از تحصیل به ۳۶ درصد میرسد؛ در حالی که این رقم در کشورهای پردرآمد حدود ۳ درصد است.
یونسکو علت اصلی کند شدن پیشرفت از سال ۲۰۱۵ به این سو را ترکیبی از رشد جمعیت، بحرانهای پیدرپی و کاهش منابع مالی میداند. این نهاد تصریح کرده است بیش از یکششم کودکان جهان در مناطق درگیر مناقشه زندگی میکنند و همین امر میلیونها کودک دیگر را، فراتر از آنچه در آمارهای رسمی بازتاب یافته، در معرض ترک تحصیل قرار داده است. در خاورمیانه نیز تنشهای جاری منطقهای به تعطیلی مدارس و افزایش خطر عقبماندگی آموزشی دامن زده است.
با این حال، گزارش یونسکو فقط حامل هشدار نیست. این گزارش نشان میدهد ثبتنام در آموزش ابتدایی و متوسطه از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ در جهان ۳۲۷ میلیون نفر، معادل ۳۰ درصد، افزایش یافته و اکنون حدود ۱.۴ میلیارد دانشآموز در مدرسه حضور دارند. یونسکو این رشد را معادل افزوده شدن بیش از ۲۵ کودک به جمع دانشآموزان جهان در هر دقیقه توصیف میکند. همچنین ثبتنام در دوره پیشدبستانی ۴۵ درصد و در آموزش پسامتوسطه ۱۶۱ درصد افزایش یافته است.
نمونههای ملیِ پیشرفت نیز در این گزارش برجسته شدهاند. اتیوپی نرخ ثبتنام ابتدایی را از ۱۸ درصد در سال ۱۹۷۴ به ۸۴ درصد در سال ۲۰۲۴ رسانده و چین دسترسی به آموزش عالی را از ۷ درصد در ۱۹۹۹ به بیش از ۶۰ درصد در ۲۰۲۴ گسترش داده است. در عین حال، کشورهایی مانند ماداگاسکار و توگو در میان کودکان، مراکش و ویتنام در میان نوجوانان، و گرجستان و ترکیه در میان جوانان، از سال ۲۰۰۰ نرخ بازماندگی از تحصیل را دستکم ۸۰ درصد کاهش دادهاند.
گزارش همچنین نشان میدهد شکاف جنسیتی در آموزش ابتدایی و متوسطه، بهطور میانگین، تا حد زیادی کاهش یافته است. برای نمونه، در نپال، اصلاحات مستمر در زمینه برابری جنسیتی باعث شده دختران نهتنها به پسران برسند، بلکه در برخی حوزهها از آنان پیشی بگیرند. در سطح جهانی نیز نرخ تکمیل تحصیل از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ در دوره ابتدایی از ۷۷ به ۸۸ درصد، در متوسطه اول از ۶۰ به ۷۸ درصد و در متوسطه دوم از ۳۷ به ۶۱ درصد رسیده است. با این همه، یونسکو هشدار میدهد جهان با سرعت کنونی، تازه در سال ۲۱۰۵ به نرخ ۹۵ درصدی تکمیل متوسطه دوم خواهد رسید.
بخش دیگری از گزارش به آموزش فراگیر و تأمین مالی عادلانه اختصاص دارد. بر اساس دادههای یونسکو، سهم کشورهایی که قوانین آموزش فراگیر دارند از ۱ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۲۴ درصد رسیده و سهم کشورهایی که در قوانین خود بر آموزش کودکان دارای معلولیت در محیطهای فراگیر تأکید کردهاند از ۱۷ به ۲۹ درصد افزایش یافته است. همچنین ۷۶ درصد کشورها سیاستهایی برای بازتوزیع منابع به سود مدارس محروم دارند؛ اما فقط ۸ درصد کشورها از همه سازوکارهای موجود برای هدایت مؤثر منابع آموزشی به سمت جمعیتهای محروم بهره میبرند.
یونسکو تأکید میکند رایگانسازی آموزش، بهتنهایی، مسئله حذف آموزشی را حل نمیکند. هزینههای حملونقل، تغذیه، مراقبت پس از مدرسه و افت کیفیت آموزشی همچنان برای خانوادههای کمدرآمد مانع جدی به شمار میآیند. این گزارش هشدار میدهد با عقبنشینی کمکهای بینالمللی، برنامههایی چون کمکهزینه مدرسه و طرحهای تغذیه دانشآموزی، که در ۸۴ درصد کشورها وجود دارند اما بهطور کامل در بودجههای ملی ادغام نشدهاند، در معرض فروپاشی قرار گرفتهاند.
در جمعبندی، یونسکو میگوید هیچ سیاست واحدی قادر به رفع محرومیت آموزشی نیست و راهحلها باید متناسب با واقعیتهای محلی، چندبُعدی و مبتنی بر شواهد باشند. این نهاد نمونههایی نیز ارائه میکند: در ۱۴ کشور آفریقایی، اجباری کردن آموزش ــ نه فقط رایگان کردن آن ــ بیش از یک سال به سالهای تحصیل دختران و پسران افزوده است؛ همچنین در کشورهایی با درآمد پایین و متوسط، برنامههای تغذیه مدرسهای به ازای هر ۱۰۰ دلار هزینه، تا نیمسال به یادگیری میافزایند و پرداختهای نقدی مشروط به حضور در مدرسه، احتمال ثبتنام را ۳۶ درصد افزایش میدهد.
