مروری بر آیندهی «همکاری سهجانبه» با مشارکت چین
🔹 نویسنده: یو شیائویینگ | منبع: Dialogue Earth
🔹 تاریخ انتشار: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۴ | زمان تقریبی مطالعه: ۷ دقیقه
بیش از ده هزار کیلومتر دورتر از مزارع چای در شرق چین، کشاورزان چای در ارتفاعات کنیا در حال مقابله با تغییرات اقلیمی با استفاده از دانش فنی چینی هستند؛ از کاشت درخت گرفته تا استفاده از کودهای آلی. این پروژه که از سال گذشته آغاز شده و تا پایان سال ۲۰۲۶ ادامه خواهد داشت، نمونهای از «همکاری سهجانبه» است؛ مدلی از توسعه بین کشورها و نهادهای عضو شمال و جنوب جهانی که برای اجرای پروژهای در کشور سومی از جنوب جهانی، همکاری میکنند.
همکاری سهجانبه چیست؟
همکاری سهجانبه یا «همکاری مثلثی»، ریشه در مفهوم همکاری جنوب-جنوب دارد که نخستینبار در سال ۱۹۵۵ در کنفرانس آسیایی-آفریقایی در اندونزی مطرح شد. در این مدل، کشورهای در حال توسعه برای رشد متقابل با یکدیگر مشارکت میکنند.
بر اساس تعریف سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، در این مدل سه نقش اصلی وجود دارد:
- تسهیلگر: کشوری توسعهیافته یا نهاد بینالمللی (مانند آژانسهای سازمان ملل)
- شریک محوری: یک کشور در حال توسعه با تجربیات قابل انتقال
- ذینفع: کشور یا جامعهای که خدمات یا پروژه را دریافت میکند
نقشها میتوانند توسط بازیگران غیردولتی مانند شرکتها، نهادهای مدنی یا دانشگاهها نیز ایفا شوند. هدف، تبادل تجربیات در قالبی چندسویه و نه صرفاً انتقال دانش از بالا به پایین است.
نمونهای موفق در کنیا: از چای تا تیلپیا
پروژه چای کنیا حاصل همکاری دولتهای چین، آلمان و کنیا با سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) است. این ابتکار با بودجهای ۲.۵ میلیون دلاری – بخشی از آن توسط آلمان تأمین شده – برای افزایش تابآوری صنعت چای کنیا در برابر تغییرات اقلیمی اجرا میشود. این صنعت حدود یکچهارم درآمد صادراتی کنیا را تشکیل میدهد.
نقش چین از طریق برنامه همکاری جنوب-جنوب FAO-چین ایفا میشود. دولت چین از سال ۲۰۰۹ تاکنون ۱۳۰ میلیون دلار به این صندوق کمک کرده است. کارشناسان چینی به رهبری «لی شین» از مؤسسه تحقیقات چای در هانگژو، به کشاورزان کنیا آموزش میدهند تا مزارع کربنخنثی ایجاد کنند.
همچنین در پروژهای مشابه در مالاوی، در فاصله سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷، چین و بریتانیا بهطور مشترک فناوریهای پرورش ماهی تیلپیا را به کشاورزان محلی آموزش دادند. در این پروژه، بریتانیا بودجه ۱۰ میلیون پوندی فراهم کرد و چین نیروی کارشناسی و پشتیبانی فنی ارائه داد.
آیا سرمایهگذاری هم نوعی کمک توسعهای است؟
برخی پژوهشگران معتقدند همکاری سهجانبه باید شامل سرمایهگذاری، تجارت و ساختوساز نیز باشد؛ بهویژه وقتی پروژهها با مشارکت سه کشور یا بیشتر اجرا میشوند. برای مثال، پروژههای مشترک چین با اروپا در آفریقا، یا ساخت بزرگراهی در گرجستان با بودجه نهادهای اروپایی و اجرای شرکتهای چینی.
با این حال، برخی دیگر چنین پروژههایی را نمونهای از سرمایهگذاری اقتصادی میدانند و نه همکاری توسعهای. زیرا در آنها شرکتهای چینی صرفاً نقش پیمانکار را ایفا میکنند، نه شریک توسعه.
تفاوت تعریف چین و غرب از «همکاری توسعهای» در اینجا نقش کلیدی دارد. در حالیکه غرب آن را عمدتاً در قالب «کمک مالی خارجی» میبیند، چین این مفهوم را شامل سرمایهگذاری شرکتها، انتقال فناوری و حتی ساخت کامل پروژهها از سوی چین میداند. بر اساس گزارش وزارت بازرگانی چین، بین سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۸، این کشور ۴۲۳ پروژه کامل در کشورهای دیگر اجرا کرده است.
چشمانداز آینده: همکاری یا تقابل؟
با کاهش بودجه کمکهای خارجی توسط بسیاری از کشورهای ثروتمند – از جمله آمریکا، بریتانیا و چند کشور اروپایی – مسیر سنتی همکاریهای توسعهای دچار چالش شده است. چین در این میان تلاش کرده از طریق برنامههایی مانند «کمربند و جاده» و ابتکاراتی چون «کمربند خورشیدی آفریقا» در سال ۲۰۲۴، نقش فعالی ایفا کند.
در قالب این برنامه، چین قصد دارد با اختصاص حدود ۱۴ میلیون دلار، سیستمهای خورشیدی خانگی را تا سال ۲۰۲۷ به ۵۰ هزار خانوار آفریقایی ارائه دهد.
پژوهشگران بر این باورند که با توجه به بحرانهای جهانی، از جمله تغییرات اقلیمی، پساکرونا، و نوسانات اقتصادی، مدلهای نوین همکاری مانند همکاری سهجانبه میتواند راهی برای مشارکت مؤثرتر کشورهای جنوب جهانی و متعادلتر شدن مناسبات قدرت جهانی باشد.
جمعبندی
همکاری سهجانبه با مشارکت چین، گرچه تعاریف متفاوتی دارد، اما بهویژه در حوزههایی چون امنیت غذایی، توسعه پایدار و انتقال فناوری، نقش فزایندهای در جهان بازی میکند. در دنیای پرچالش امروز، این نوع همکاریها میتوانند راهحلی مؤثر برای توسعه متوازنتر و پاسخ به نیازهای فوری کشورهای در حال توسعه باشند.
