جریان اقیانوسی اطلس شمالی در آستانه تغییر بزرگ

به گزارش پایگاه خبری گزارش سبز، داده‌های جدید حاصل از مدل‌سازی و مشاهدات ماهواره‌ای نشان می‌دهد که گردش نصف‌النهاری اطلس (AMOC) ــ یکی از مهم‌ترین سیستم‌های انتقال حرارت در زمین ــ به ضعیف‌ترین حالت خود در دست‌کم هزار سال گذشته رسیده است.

این گردش عظیم که بخشی از آن به نام جریان خلیج (Gulf Stream) شناخته می‌شود، سالانه معادل یک کوادریلیون وات (۱۰¹⁵ وات) انرژی حرارتی را از مناطق استوایی به شمال اقیانوس اطلس منتقل می‌کند و نقش حیاتی در تعدیل دمای اروپا دارد.

شواهد تازه از “اثر انگشت حرارتی” AMOC

در تازه‌ترین پژوهش منتشرشده از سوی گروه تحقیقاتی دانشگاه اوترخت هلند (van Westen et al., 2025)، تصاویر با وضوح بالا از تغییرات دمای سطح دریا (SST) موسوم به اثر انگشت AMOC منتشر شده که نشان‌دهنده‌ی تضعیف این جریان است.

در مدل‌سازی انجام‌شده، توقف کامل AMOC منجر به ایجاد الگوی مشخصی از “لکه‌ی سرد” در شمال اقیانوس اطلس و تغییر مسیر جریان خلیج به سمت شمال می‌شود. داده‌های ماهواره‌ای کوپرنیکوس (Copernicus) برای دوره‌ی ۱۹۹۳ تا ۲۰۲۱ نیز دقیقاً همین الگو را نشان می‌دهد؛ الگویی که از کاهش انتقال حرارت به شمال اقیانوس اطلس و در نتیجه سرد شدن آن منطقه حکایت دارد.

هم‌خوانی داده‌های مشاهداتی و مدل‌های اقلیمی

مطابقت الگوی دمایی در داده‌های ماهواره‌ای با مدل‌های شبیه‌سازی‌شده، شواهد قوی‌ای از تضعیف جریان AMOC ارائه می‌دهد؛ همان‌گونه که نخستین‌بار دیمـا و لومان (۲۰۱۰) به آن اشاره کردند.

بر اساس پژوهش‌های اخیر، از اواخر قرن نوزدهم تاکنون حدود ۱۵ درصد از توان AMOC کاهش یافته و این روند در دهه‌های اخیر شدت بیشتری گرفته است. بررسی‌ها همچنین نشان می‌دهد که در بسیاری از شبیه‌سازی‌های اقلیمی انجام‌شده برای گزارش اخیر IPCC، AMOC از نقطه‌ی بحرانی عبور کرده و در سناریوهای گرمایش آتی احتمالاً دچار فروپاشی کامل خواهد شد.

پاسخ به دیدگاه‌های مخالف

در سال‌های اخیر چندین پژوهش از جمله Terhaar et al. 2025 و Latif et al. 2022 تلاش کردند تضعیف AMOC را زیر سؤال ببرند، اما تحلیل‌های دقیق‌تر نشان می‌دهد این نتایج ناشی از تفاوت در بازه‌های زمانی، عدم قطعیت در داده‌های گرمای سطحی و یا تفسیر نادرست از داده‌های جریان‌های فرعی بوده است.

به گفته‌ی استفان رامستورف، نویسنده‌ی مقاله و کارشناس برجسته‌ی اقلیم‌شناسی، «هیچ مدرک معتبری که نشان دهد AMOC در حال تضعیف نیست وجود ندارد؛ برعکس، هم داده‌های تاریخی، هم مدل‌های اقیانوسی و هم تصاویر ماهواره‌ای، همگی در تأیید این روند هم‌سو هستند.»

خطر عبور از نقطه‌ی بدون بازگشت

اهمیت این پدیده در آن است که AMOC دارای نقطه‌ی واژگونی (Tipping Point) است؛ نقطه‌ای که در صورت عبور از آن، فروپاشی کامل سیستم گردش اقیانوسی می‌تواند در عرض چند دهه رخ دهد و پیامدهایی جهانی از جمله سرد شدن ناگهانی شمال اروپا، اختلال در بارش‌های استوایی، افزایش سطح دریا در سواحل شرقی آمریکا و تغییرات گسترده در الگوهای آب‌وهوایی به همراه داشته باشد.

رامستورف هشدار می‌دهد:
«این مسئله صرفاً موضوعی دانشگاهی نیست. اگر جریان اطلس شمالی در حال تضعیف و نزدیک شدن به نقطه‌ی بحرانی باشد، باید فوراً واکنش نشان دهیم. منتظر قطعیت صددرصدی ماندن، در برابر چنین خطر عظیمی، اقدامی غیرمسئولانه است.»

منبع:

RealClimate.org – Stefan Rahmstorf, High-resolution ‘fingerprint’ images reveal a weakening Atlantic Ocean circulation (AMOC), October 12, 2025