بازگشت؛ عزم بشر برای احیای گونه‌های منقرض شده

تصور کنید که در تایگای سیبری، گله‌ای از ماموت‌های پشمالو در حال چرا کردن هستند؛ گونه‌ای که ۱۰ هزار سال پیش منقرض شد. این تصویر دیگر یک توهم علمی-تخیلی نیست، بلکه هدفی است که پروژه‌های جسورانه علمی در سراسر جهان برای دستیابی به آن تلاش می‌کنند. «احیای گونه‌های منقرض شده» (De-extinction) یا همان «دِ-اِکستینکشن»، مرز جدید مهندسی ژنتیک است که با استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته مانند CRISPR، رویای بازگرداندن گونه‌های از دست رفته را به واقعیت نزدیک کرده است. اما این تکنولوژی نویدبخش امید است یا دروازه‌ای به سمت یک اکوسیستم آشفته؟

تاریخچه و آغاز تحقیقات ایده احیای گونه‌های منقرض شده جدید نیست، اما ورود آن به فاز عملی به پیشرفت‌های بیوتکنولوژی گره خورده است. تحقیقات جدی در این زمینه از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی و با پروژه‌هایی مانند «پروژه ژنوم ماموت» آغاز شد. در سال ۲۰۰۸، دانشمندان توانستند برای اولین بار ژن یک موش منقرض شده را از بافت‌های فریز شده بازیابی و در سلول‌های زنده فعال کنند. این موفقیت، ثابت کرد که اطلاعات ژنتیکی گونه‌های منقرض شده لزوماً از بین نرفته است.

اما نقطه عطف واقعی در سال ۲۰۱۳ و با معرفی تکنولوژی ویرایش ژن «CRISPR-Cas9» رخ داد. این ابزار دقیق، به دانشمندان اجازه داد تا ژنوم گونه‌های منقرض شده را با دقت بالا بازسازی کنند. از آن زمان تاکنون، شرکت‌ها و آزمایشگاه‌های متعددی در آمریکا، استرالیا و ژاپن پروژه‌های خود را برای احیای گونه‌هایی مانند ماموت پشمالو، ببر تاسمانی، کبوتر مسافر و حتی گوزن شاخ‌دار آغاز کرده‌اند.

چه کارهایی تاکنون انجام شده است؟ تا کنون، تحقیقات از مرحله تئوری فراتر رفته و به موفقیت‌های آزمایشگاهی چشمگیری دست یافته است:

۱. پروژه ماموت پشمالو (Colossal Biosciences): شرکت آمریکایی «کولوسال» که توسط سرمایه‌گذاران سیلیکون ولی تأمین مالی می‌شود، پیشروترین پروژه در این زمینه را رهبری می‌کند. دانشمندان این شرکت با مقایسه ژنوم ماموت‌های منقرض شده با ژنوم فیل‌های آسیایی (نزدیک‌ترین خویشاوند زنده)، تلاش می‌کنند سلول‌های فیل را مهندسی کنند تا به سلول‌های ماموت تبدیل شوند. آن‌ها ادعا کرده‌اند که تا سال ۲۰۲۸ اولین ماموت اصلاح‌شده ژنتیکی را تولید خواهند کرد.

۲. احیای ببر تاسمانی: در استرالیا، دانشمندان در حال تلاش برای احیای ببر تاسمانی (Thylacine) هستند که در سال ۱۹۳۶ منقرض شد. آن‌ها از ژنوم یک جنین بسیار خشک شده و نگهداری شده در موزه استفاده کرده‌اند و با استفاده از CRISPR، آن را روی ژنوم یک نوع داس‌گربه کوچک (نزدیک‌ترین خویشاوند) پیاده می‌کنند.

۳. تولید جنین‌های زنده: در سال ۲۰۲۵، محققان توانستند جنین‌های اولیه‌ای از گونه‌های منقرض شده (مانند نوعی گاو وحشی) را در آزمایشگاه رشد دهند. اگرچه این جنین‌ها هنوز به مرحله تولد نرسیده‌اند، اما این موفقیت نشان می‌دهد که مراحل اولیه بارداری برای گونه‌های منقرض شده از نظر فنی ممکن است.

اهداف پروژه‌ها؛ چرا می‌خواهیم آن‌ها را برگردانیم؟ پروژه‌های احیای گونه‌های منقرض شده اهداف علمی و اکولوژیکی مشخصی را دنبال می‌کنند:

• جبران اشتباهات انسان: بسیاری از گونه‌های منقرض شده (مانند ببر تاسمانی یا کبوتر مسافر) مستقیماً به دلیل شکار بی‌رویه و تخریب زیستگاه توسط انسان از بین رفتند. احیای این گونه‌ها نوعی جبران مکافرت اخلاقی تلقی می‌شود.
• احیای اکوسیستم‌ها: طرفداران این پروژه‌ها معتقدند که بازگرداندن گونه‌های کلیدی (Keystone Species) می‌تواند اکوسیستم‌های آسیب‌دیده را ترمیم کند. برای مثال، ماموت‌های پشمالو با کوبیدن برف و یخ در تایگای سیبری، زمین را شخم می‌زنند و اجازه می‌دهند گیاهان جدید رشد کنند که این امر می‌تواند به تثبیت کربن در خاک و جلوگیری از ذوب شدن یخ‌های دائمی (Permafrost) کمک کند.
• پیشرفت علمی: تکنولوژی‌های توسعه‌یافته برای احیای گونه‌های منقرض شده، می‌تواند در حفاظت از گونه‌های در حال انقراض (مانند گورخر یا شیر) نیز استفاده شود.

چالش‌های اخلاقی و اکولوژیکی با وجود هیجان‌انگیز بودن این تکنولوژی، منتقدان صدای مخالف بلندی را بلند کرده‌اند:

۱. آیا چالشی وجود دارد؟ بزرگ‌ترین چالش اکولوژیکی این است که زیستگاه‌های اصلی این گونه‌ها تغییر کرده یا نابود شده‌اند. آیا بازگرداندن ماموت به سیبری امروزی که اکنون با تغییرات اقلیمی متفاوتی روبروست، باعث ایجاد یک فاجعه اکولوژیکی نمی‌شود؟

۲. رفاه حیوانات: آیا حیوانات احیا شده می‌توانند در طبیعت زنده بمانند؟ آن‌ها مادر یا گله‌ای برای یادگیری رفتارهای اجتماعی ندارند و ممکن است رنج زیادی را تجربه کنند.

۳. تخصیص منابع: منتقدان معتقدند میلیاردها دلاری که صرف احیای گونه‌های مرده می‌شود، باید صرف حفاظت از گونه‌های در حال انقراضی شود که همین امروز در خطر هستند.

احتمال موفقیت؛ چه زمانی شاهد ماموت خواهیم بود؟ کارشناسان معتقدند که احیای کامل یک گونه منقرض شده و ایجاد جمعیت پایدار آن در طبیعت، چالش‌برانگیزتر از تولید یک حیوان در آزمایشگاه است. اگرچه شرکت «کولوسال» وعده داده تا سال ۲۰۲۸ اولین ماموت را متولد کند، اما بسیاری از دانشمندان این زمان‌بندی را خوش‌بینانه می‌دانند.

بر اساس پیش‌بینی‌های محافظه‌کارانه، احتمالاً تا دهه ۱۴۲۵ شمسی (۲۰۴۰ میلادی) شاهد تولد چند نمونه اولیه در اسارت خواهیم بود، اما ایجاد جمعیت وحشی و پایدار، دهه‌ها زمان می‌طلبد. با این حال، سرعت پیشرفت مهندسی ژنتیک نشان می‌دهد که احیای گونه‌های منقرض شده دیگر یک رویای غیرممکن نیست، بلکه سوالی است که پاسخ آن به تصمیمات اخلاقی و سیاسی ما بستگی دارد.