کرواسی ۲۰۲۴؛ از مدیریت پسماند تا اقتصاد چرخشی پایدار در بستر برنامه سبز اتحادیه اروپا

روتیتر: گام‌های کرواسی برای تحقق اقتصاد چرخشی در مسیر گذار سبز اروپا
تیتر اصلی: کرواسی ۲۰۲۴؛ از مدیریت پسماند تا اقتصاد چرخشی پایدار در بستر برنامه سبز اتحادیه اروپا
زیرتیتر: گزارش تازه آژانس محیط‌زیست اروپا نشان می‌دهد که کرواسی با وجود نبود راهبرد ملی واحد برای اقتصاد چرخشی، از طریق برنامه‌های بخشی مانند طرح مدیریت پسماند، کارایی انرژی و گردشگری پایدار، گام‌هایی مؤثر برای تحقق اقتصاد کم‌کربن و کاهش ضایعات برداشته است.

حرکت تدریجی کرواسی به‌سوی اقتصاد چرخشی

بر اساس گزارش سال ۲۰۲۴ مرکز موضوعی اقتصاد چرخشی و استفاده از منابع آژانس محیط‌زیست اروپا (ETC-CE)، کرواسی هنوز راهبرد ملی مستقلی برای اقتصاد چرخشی ندارد، اما مجموعه‌ای از سیاست‌ها و برنامه‌های بخشی، بستر اجرای اصول این الگو را فراهم کرده است.

از جمله این سیاست‌ها می‌توان به «طرح مدیریت پسماند جمهوری کرواسی برای دوره ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۸» اشاره کرد که در چارچوب توافق سبز اروپا و برنامه اقدام برای اقتصاد چرخشی اجرا می‌شود. این طرح با تمرکز بر کاهش تولید پسماند، استفاده مجدد، تعمیر، نوسازی و بازیافت باکیفیت مواد، چرخه عمر محصولات را افزایش داده و از تولید زباله جلوگیری می‌کند. همچنین، برنامه ملی پیشگیری از ضایعات غذایی (۲۰۲۳–۲۰۲۸)، طرح اقدام ملی بهره‌وری انرژی (۲۰۲۲–۲۰۲۴) و راهبرد توسعه گردشگری پایدار تا سال ۲۰۳۰ از دیگر بخش‌های کلیدی سیاست‌های چرخشی این کشور به شمار می‌روند.

آمار و شاخص‌های کلیدی اقتصاد چرخشی کرواسی

گزارش یادشده نشان می‌دهد تولید ناخالص داخلی کرواسی در سال ۲۰۲۳ حدود ۷۶.۵ میلیارد یورو بوده و سرانه آن ۱۷۵۰۰ یورو برآورد شده است. مصرف مواد داخلی (DMC) این کشور به ۴۶.۲ میلیون تن رسیده که معادل ۰.۷ درصد کل اتحادیه اروپاست.

با وجود این، نرخ استفاده از مواد چرخشی در کرواسی از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲ تنها از ۲.۴ درصد به ۵.۸ درصد افزایش یافته است — عددی که هنوز کمتر از میانگین ۱۱.۵ درصدی اتحادیه اروپا است. وابستگی واردات مواد خام نیز در همین بازه از ۲۷ درصد به نزدیک ۳۷ درصد افزایش یافته که نشانگر شکنندگی نسبی در زنجیره تأمین منابع اولیه است.

ابتکارات و اقدامات نوآورانه

از جمله طرح‌های موفق ملی در این مسیر می‌توان به پروژه «کاهش ضایعات غذایی، آشپزی برای مهمانان خود» اشاره کرد که از سال ۲۰۲۱ آغاز شد. در این طرح، دستگاه‌های ویژه‌ای در آشپزخانه هتل‌ها و مراکز دانشگاهی برای کاهش پسماند زیستی نصب شدند که توانسته‌اند میزان ضایعات را تا ۷۰ درصد کاهش دهند. در سال ۲۰۲۳، این طرح با حمایت مالی بیش از ۵۶۰ هزار یورو در بیمارستان‌ها و مراکز نگهداری سالمندان نیز گسترش یافت.

همچنین، پس از زمین‌لرزه سال ۲۰۲۰ در استان سیساک-موسلاوینا، دولت کرواسی با اجرای طرحی نوآورانه، حدود ۴۵۱ هزار تن مصالح ساختمانی تخریب‌شده را از چرخه پسماند خارج کرده و برای بازسازی و پروژه‌های عمرانی مورد استفاده مجدد قرار داد؛ اقدامی که به‌عنوان نمونه‌ای از پیشگیری از تولید زباله ساختمانی شناخته می‌شود.

در بخش خصوصی نیز پروژه BLOOM با همکاری دانشگاه زاگرب و شرکای نروژی، شرکت‌های کوچک و متوسط ساختمانی را برای استفاده از فناوری‌ها و مدل‌های اقتصادی چرخشی آموزش داده است. این پروژه از سال ۲۰۲۳ تا آوریل ۲۰۲۴ اجرا شد و به تقویت ظرفیت‌های فناورانه و مالی صنعت ساخت‌وساز در مناطق زلزله‌زده کمک کرد.

چالش‌ها و سیاست‌های آینده

به‌گفته وزارت گذار سبز کرواسی، یکی از چالش‌های کلیدی این کشور، تطبیق مقررات داخلی با مقررات جدید اتحادیه اروپا درباره باتری‌ها، بسته‌بندی‌ها، پسماندهای منسوجات و وسایل نقلیه است. از دید زاگرب، لازم است در این مقررات انعطاف‌پذیری بیشتری برای کشورهایی با نظام مسئولیت تولیدکننده گسترش‌یافته لحاظ شود.

در برنامه آتی، دولت قصد دارد تا پایان سال ۲۰۲۴ مقررات جدیدی درباره «هزینه مدیریت پسماند و عوارض بازگشت» تصویب کند که از ابتدای سال ۲۰۲۵ اجرایی خواهد شد. این قانون، سازوکاری برای محاسبه هزینه بر اساس ویژگی‌های زیست‌محیطی محصول (Eco-modulation) ارائه می‌دهد؛ از جمله دوام، قابلیت تعمیر، امکان استفاده مجدد و میزان محتوای بازیافتی در کالاها.

جمع‌بندی

کرواسی در حالی مسیر گذار به اقتصاد چرخشی را طی می‌کند که با وجود چالش‌های ساختاری، توانسته در بخش‌هایی چون مدیریت پسماند، گردشگری و آموزش صنعت ساختمان، نمونه‌هایی از تحول پایدار را رقم بزند. موفقیت این کشور در آینده، وابسته به تدوین یک راهبرد ملی هماهنگ و تقویت همکاری میان بخش‌های دولتی و خصوصی خواهد بود.

منبع: European Environment Agency – Circular Economy Country Profile: Croatia 2024