نکات کلیدی خبر
- روز جهانی محیط زیست ۲۰۲۶ با محور «تغییرات اقلیمی» و میزبانی جمهوری آذربایجان در باکو برگزار میشود.
- سازمان جهانی هواشناسی میگوید احتمال دارد دمای جهانی در فاصله ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ در دستکم یک سال، با احتمال ۹۱ درصد، بهطور موقت از مرز ۱.۵ درجه سانتیگراد عبور کند.
- بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، رشد انتشار دیاکسیدکربن مرتبط با انرژی در سال ۲۰۲۵ به حدود ۰.۴ درصد کاهش یافت؛ اما همچنان انتشار جهانی متوقف نشده است.
- ظرفیت جهانی برق تجدیدپذیر در پایان ۲۰۲۵ به ۵۱۴۹ گیگاوات رسید؛ با این حال جهان هنوز حدود ۶.۰۲ تراوات با مسیر لازم برای سناریوی ۱.۵ درجه تا ۲۰۳۰ فاصله دارد.
- سرمایهگذاری جهانی انرژی در ۲۰۲۶ به حدود ۳.۴ تریلیون دلار میرسد که ۲.۲ تریلیون دلار آن به انرژی پاک، شبکه، ذخیرهسازی، هستهای، بهرهوری و برقرسانی اختصاص دارد.
- بحران محیط زیست فقط اقلیمی نیست؛ بیش از ۴۸ هزار و ۶۰۰ گونه در فهرست سرخ IUCN در معرض تهدید انقراض قرار دارند و تولید، مصرف و پسماند پلاستیک بدون اقدام جدید تا ۲۰۴۰ حدود ۷۰ درصد افزایش مییابد.
پایگاه خبری گزارش سبز: روز جهانی محیط زیست ۲۰۲۶ در حالی با محور اقدام اقلیمی برگزار میشود که تازهترین آمارهای بینالمللی، تصویری دوگانه از وضعیت زمین نشان میدهد؛ از یک سو انرژیهای تجدیدپذیر، ذخیرهسازی برق و سرمایهگذاری در فناوریهای پاک با سرعتی بیسابقه رشد کردهاند و از سوی دیگر، انتشار کربن، گرمایش زمین، فرسایش تنوع زیستی و آلودگی پلاستیکی همچنان در مسیر هشدار قرار دارند.
بر اساس اعلام رسمی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، روز جهانی محیط زیست ۲۰۲۶ بر تغییرات اقلیمی و «سیگنالهایی که زمین میفرستد» تمرکز دارد و جمهوری آذربایجان میزبان مراسم جهانی این روز در باکو است. UNEP در معرفی این مناسبت تأکید کرده است که مسئله امروز دیگر صرفا هشدارهای دوردست یا اهداف آینده نیست، بلکه جهان وارد مرحلهای شده که باید درباره سرعت و جهت تغییر تصمیم بگیرد.
اقلیم؛ احتمال بالای عبور موقت از ۱.۵ درجه
مهمترین آمار اقلیمی سال ۲۰۲۶ از گزارش تازه سازمان جهانی هواشناسی به دست میآید. WMO در گزارش «بهروزرسانی سالانه تا دههای اقلیم جهانی ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۵» اعلام کرده است که میانگین دمای سطح زمین در سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ احتمالا بین ۱.۳ تا ۱.۹ درجه سانتیگراد بالاتر از میانگین دوره پیشاصنعتی ۱۸۵۰ تا ۱۹۰۰ خواهد بود. در همین گزارش آمده است که احتمال دارد با ضریب ۸۶ درصد، یکی از سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ رکورد سال ۲۰۲۴ را بهعنوان گرمترین سال ثبتشده پشت سر بگذارد.
آمار هشداردهندهتر این است که WMO احتمال عبور موقت دستکم یک سال از مرز ۱.۵ درجه سانتیگراد در بازه ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ را ۹۱ درصد برآورد کرده است. همچنین احتمال عبور میانگین پنجساله ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ از مرز ۱.۵ درجه، ۷۵ درصد اعلام شده است. این عبور موقت به معنای شکست رسمی هدف بلندمدت توافق پاریس نیست؛ زیرا هدف پاریس بر مبنای روند بلندمدت، معمولا در بازهای حدود ۲۰ ساله، سنجیده میشود. اما از منظر سیاستگذاری اقلیمی، افزایش دفعات عبور موقت از این مرز نشان میدهد فاصله جهان با منطقه پرخطر اقلیمی بهشدت کم شده است.
در بخش منطقهای نیز گزارش WMO تصویر نگرانکنندهای ارائه میدهد. دمای زمستانهای قطب شمال در پنج زمستان آینده نیمکره شمالی، یعنی نوامبر تا مارس، حدود ۲.۸ درجه سانتیگراد بالاتر از میانگین ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۰ پیشبینی شده است؛ رقمی که بیش از سهونیم برابر ناهنجاری میانگین جهانی در همان دوره است. این مسئله میتواند ذوب یخهای دریایی، تغییر الگوهای بارش و اختلال در سامانههای اقلیمی را تشدید کند.
انتشار کربن؛ سرعت رشد کمتر شده اما مسیر هنوز صعودی است
بر اساس گزارش «مرور جهانی انرژی ۲۰۲۶» آژانس بینالمللی انرژی، رشد انتشار جهانی دیاکسیدکربن مرتبط با انرژی در سال ۲۰۲۵ به حدود ۰.۴ درصد کاهش یافت. این کاهش سرعت رشد، در ظاهر نشانهای مثبت است؛ اما از نظر اقلیمی کافی نیست، زیرا انتشار جهانی هنوز به کاهش مطلق و پایدار نرسیده است. IEA میگوید انتشار چین در سال ۲۰۲۵ به دلیل رشد انرژیهای تجدیدپذیر، کاهش ساختاری در صنایع انرژیبر و کند شدن رشد تقاضا کاهش یافت و انتشار انرژی هند نیز برای نخستینبار از دهه ۱۹۷۰، بهجز دوره کرونا، تقریبا ثابت ماند.
این داده از نظر تحلیلی اهمیت زیادی دارد. جهان وارد مرحلهای شده که انرژی پاک میتواند رشد انتشار را کند کند، اما هنوز نتوانسته است اثر کامل رشد تقاضای انرژی، مصرف سوختهای فسیلی و نیازهای جدید برق را خنثی کند. همین شکاف میان «رشد انرژی پاک» و «کاهش واقعی انتشار» مهمترین تناقض گذار انرژی در سال ۲۰۲۶ است.
آژانس بینالمللی انرژی همچنین برآورد کرده است که توسعه انرژی خورشیدی، بادی، هستهای، خودروهای برقی و پمپهای حرارتی از سال ۲۰۱۹ تاکنون، در سال ۲۰۲۵ از انتشار حدود ۳ گیگاتن دیاکسیدکربن جلوگیری کرده است؛ رقمی معادل حدود ۸ درصد انتشار سالانه دیاکسیدکربن مرتبط با انرژی در جهان. در این میان، انرژی خورشیدی بهتنهایی مانع انتشار حدود ۱.۵ گیگاتن دیاکسیدکربن و انرژی بادی مانع انتشار حدود ۱.۱ گیگاتن دیاکسیدکربن شده است.
انرژی تجدیدپذیر؛ رکورد تاریخی همراه با شکاف بزرگ تا ۲۰۳۰
گزارش «آمار ظرفیت تجدیدپذیر ۲۰۲۶» آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر نشان میدهد ظرفیت جهانی برق تجدیدپذیر در پایان سال ۲۰۲۵ به ۵۱۴۹ گیگاوات رسید. این رقم نسبت به سال قبل ۶۹۲ گیگاوات افزایش داشته و سهم تجدیدپذیرها از کل ظرفیت تولید برق جهان را به ۴۹.۴ درصد رسانده است.
در سال ۲۰۲۵، انرژی خورشیدی موتور اصلی رشد بود. طبق دادههای IRENA، ظرفیت خورشیدی ۵۱۱ گیگاوات افزایش یافت و انرژی بادی نیز ۱۵۹ گیگاوات به ظرفیت جهانی اضافه کرد. خورشید و باد در مجموع ۹۶.۸ درصد کل افزایش خالص ظرفیت تجدیدپذیر را تشکیل دادند. این روند نشان میدهد گذار انرژی از نظر فناوری و مقیاسپذیری وارد مرحله صنعتی شده است، نه صرفا مرحله آزمایشی یا سیاستی.
با این حال، همین گزارش نشان میدهد جهان هنوز با مسیر لازم برای محدود کردن گرمایش به ۱.۵ درجه فاصله دارد. IRENA ظرفیت لازم برای سناریوی ۱.۵ درجه در سال ۲۰۳۰ را ۱۱.۱۷ تراوات اعلام کرده است؛ در حالی که ظرفیت تجمعی جهان در پایان ۲۰۲۵ حدود ۵.۱۵ تراوات بوده است. بنابراین شکاف باقیمانده تا ۲۰۳۰ حدود ۶.۰۲ تراوات است.
سرمایهگذاری؛ پول بیشتر برای انرژی پاک، اما فسیلها هنوز حذف نشدهاند
گزارش «سرمایهگذاری جهانی انرژی ۲۰۲۶» آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد کل سرمایهگذاری جهانی در بخش انرژی در سال ۲۰۲۶ به حدود ۳.۴ تریلیون دلار میرسد. از این رقم، حدود ۲.۲ تریلیون دلار به شبکههای برق، ذخیرهسازی، سوختهای کمانتشار، انرژی هستهای، تجدیدپذیرها، بهرهوری انرژی و برقرسانی اختصاص مییابد و حدود ۱.۲ تریلیون دلار نیز همچنان به نفت، گاز طبیعی و زغالسنگ میرسد.
در بخش برق، سرمایهگذاری در پروژههای انرژی تجدیدپذیر در سال ۲۰۲۶ حدود ۶۶۵ میلیارد دلار برآورد شده که ۳۶۵ میلیارد دلار آن مربوط به انرژی خورشیدی است. سرمایهگذاری در شبکههای برق نیز به حدود ۵۵۰ میلیارد دلار نزدیک میشود؛ افزایشی نزدیک به ۲۰ درصد نسبت به سال قبل. سرمایهگذاری در باتری و ذخیرهسازی نیز از ۱۰۰ میلیارد دلار فراتر میرود. این ارقام نشان میدهد گذار انرژی دیگر فقط موضوع تولید برق پاک نیست؛ بلکه به شبکه، ذخیرهسازی، انعطافپذیری و امنیت انرژی وابسته شده است.
اما سمت دیگر دادهها نیز مهم است. آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی کرده است سرمایهگذاری در گاز طبیعی در ۲۰۲۶ به ۳۳۰ میلیارد دلار برسد؛ بالاترین سطح در یک دهه. همچنین سرمایهگذاری در زغالسنگ به ۱۸۰ میلیارد دلار میرسد که بالاترین سطح از سال ۲۰۱۲ است. بنابراین جهان در ۲۰۲۶ با یک وضعیت دوگانه روبهروست: سرمایهگذاری پاک در حال رشد است، اما نگرانیهای امنیت انرژی و شوکهای ژئوپلیتیک هنوز میتوانند مصرف و سرمایهگذاری فسیلی را زنده نگه دارند.
بحران طبیعت و آلودگی؛ فراتر از گرمایش زمین
روز جهانی محیط زیست اگرچه در سال ۲۰۲۶ بر تغییرات اقلیمی تمرکز دارد، اما بحران محیط زیست را نمیتوان فقط به دما و کربن محدود کرد. تازهترین دادههای فهرست سرخ اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت نشان میدهد بیش از ۱۷۲ هزار و ۶۰۰ گونه تاکنون ارزیابی شدهاند و بیش از ۴۸ هزار و ۶۰۰ گونه در معرض تهدید انقراض قرار دارند. این عدد نشان میدهد فرسایش تنوع زیستی، همزمان با بحران اقلیم، یکی از محورهای اصلی ناامنی زیستمحیطی جهان است.
در حوزه آلودگی پلاستیکی نیز سازمان همکاری و توسعه اقتصادی هشدار داده است که بدون اقدام اضافی، تولید، مصرف و پسماند پلاستیک تا سال ۲۰۴۰ نسبت به ۲۰۲۰ حدود ۷۰ درصد افزایش خواهد یافت. UNEP نیز اعلام کرده است هر سال حدود ۱۹ تا ۲۳ میلیون تن پسماند پلاستیکی وارد اکوسیستمهای آبی، از رودخانهها و دریاچهها تا دریاها، میشود. این آمار نشان میدهد حتی اگر جهان در بخش انرژی پیشرفت کند، بدون اصلاح الگوی مصرف مواد، پسماند و اقتصاد چرخشی، بحران محیط زیست پابرجا خواهد ماند.
مسئله اصلی سرعت تغییر است
جمعبندی آمارهای ۲۰۲۶ نشان میدهد جهان در نقطهای متناقض ایستاده است. از یک طرف، ظرفیت تجدیدپذیرها رکورد زده، سرمایهگذاری انرژی پاک از سرمایهگذاری فسیلی جلوتر است و فناوریهایی مانند خورشیدی، بادی، باتری، خودرو برقی و پمپ حرارتی سالانه از انتشار میلیاردها تن دیاکسیدکربن جلوگیری میکنند. از طرف دیگر، انتشار جهانی هنوز به مسیر نزولی پایدار وارد نشده، احتمال عبور موقت از مرز ۱.۵ درجه بسیار بالاست، قطب شمال با سرعتی چند برابر میانگین جهانی گرم میشود و سرمایهگذاری در گاز و زغالسنگ همچنان ادامه دارد.
به بیان دیگر، مسئله اصلی در روز جهانی محیط زیست ۲۰۲۶ نبود راهحل نیست؛ مسئله، سرعت و مقیاس اجرای راهحلهاست. آمارها نشان میدهد جهان ابزارهای لازم برای کاهش فشار بر اقلیم و طبیعت را در اختیار دارد، اما شدت بحران از سرعت تصمیمگیری و اجرای سیاستها جلوتر حرکت میکند. اگر دهه گذشته دهه هشدارهای علمی بود، نیمه دوم دهه ۲۰۲۰ به آزمون ظرفیت حکمرانی، سرمایهگذاری و تغییر الگوی مصرف تبدیل شده است.
