نکات کلیدی
- موج گرمای زودهنگام در اروپا، رکوردهای دمایی ماه مه را در بریتانیا و ایرلند شکست و نگرانیها درباره تابستانی داغتر را افزایش داد.
- برآورد اولیه یک اپیدمیولوژیست محیطزیست نشان میدهد فقط در بریتانیا، در آخر هفته پیش از اوجگیری دما، حدود ۲۵۰ مرگ اضافی رخ داده است.
- گرما در اروپا سالانه جان دهها هزار نفر را میگیرد و از بسیاری از تهدیدهایی که بیشتر مورد توجه افکار عمومی هستند، مرگبارتر است.
- با وجود افزایش خطر موج گرما، در سال ۲۰۲۴ فقط ۲۱ کشور از ۳۸ کشور اروپایی برنامه اقدام سلامت در برابر گرما داشتند.
- پناهگاههای اقلیمی، بهویژه در شهرهایی مانند بارسلونا، به یکی از راهکارهای کمهزینه برای محافظت از شهروندان در برابر گرمای شدید تبدیل شدهاند.
با آغاز تابستان در اروپا، موجهای گرمای زودهنگام بار دیگر نشان دادند که دولتهای این قاره هنوز برای حفاظت از شهروندان در برابر گرمای شدید، مرگهای ناشی از دمای بالا و پیامدهای تشدیدشونده تغییرات اقلیمی آمادگی کافی ندارند.
تابستان در اروپا آغاز شده است؛ آن هم در حالی که گرمای سوزان، پیش از پایان کامل بهار، بخشهایی از این قاره را درگیر کرد. اگرچه اروپای غربی اکنون تا حد زیادی از گنبد گرمایی هفته گذشته عبور کرده است؛ گنبدی که رکوردهای دمایی ماه مه را در بریتانیا و ایرلند شکست، اما این منطقه از همین حالا خود را برای تابستانی داغ و طاقتفرسا آماده میکند.
روزهای خفهکننده، شبهای بیقرار و آتشسوزیهای شدید در راهاند. روز سهشنبه، سازمان جهانی هواشناسی هشدار داد که جهان باید برای بازگشت قریبالوقوع الگوی آبوهوایی گرمکننده «النینو» آماده شود.
دانشمندان هنوز محاسبه نکردهاند که در جریان آخرین دوره گرمای شدید، چند نفر جان خود را از دست دادهاند. با این حال، مدلسازی اولیه یک اپیدمیولوژیست محیطزیست نشان میدهد که فقط در بریتانیا، در آخر هفته پیش از رسیدن دما به نقطه اوج، حدود ۲۵۰ مرگ اضافی رخ داده است. احتمال میرود شمار نهایی قربانیان بهویژه بالا باشد؛ زیرا گرما زمانی رخ داد که مردم هنوز رفتارهای خود را برای ایمنماندن در برابر دمای بالا تنظیم نکرده بودند.
سه واقعیت نگرانکننده درباره گرما در اروپا
پیش از بررسی اقداماتی که برای حفاظت از مردم در برابر افزایش دما انجام میشود، باید به سه نکته توجه کرد؛ نکاتی که حتی لذت بردن از روزهای گرم ابتدای تابستان را دشوار میکند.
نخست اینکه گرما در اروپا بیش از تقریباً هر مسئله دیگری که معمولا موجب نگرانی عمومی میشود، از جرم و جنایت گرفته تا حملات تروریستی، جان انسانها را میگیرد. گرما هر سال باعث مرگ زودرس دهها هزار نفر در این قاره میشود.
دوم اینکه سوزاندن سوختهای فسیلی تاکنون موجهای گرما را داغتر، طولانیتر و مرگبارتر کرده است. مطالعهای که در ماه سپتامبر منتشر شد، دو مورد از هر سه مرگ ناشی از گرما در شهرهای اروپایی را به فروپاشی اقلیمی نسبت داد.
سوم اینکه اقدامهای ساده برای نجات جان انسانها، که بسیاری از آنها ارزان هستند یا در بلندمدت هزینه خود را جبران میکنند، هنوز تا حد زیادی در سیاستهای ملی غایباند. یک بررسی از کشورهای اروپایی در سال ۲۰۲۴ نشان داد که فقط ۲۱ کشور از ۳۸ کشور، برنامه اقدام سلامت در برابر گرما داشتند. تلاشها برای تبدیل پارکینگها به فضای سبز نیز همچنان در بسیاری از موارد اقدامی رادیکال تلقی میشود.
پناهگاههای اقلیمی؛ راهکاری ساده برای نجات جان شهروندان
با این حال، در برابر این انکار جمعی، استثناهایی نیز وجود دارد. یکی از این استثناها، گسترش پناهگاههای اقلیمی است؛ فضاهایی که مردم میتوانند برای پناهگرفتن، خنکشدن و نوشیدن یک لیوان آب به آنها مراجعه کنند.
شهرهای اروپایی معمولا مانند آمریکا و استرالیا، سالنهای ورزشی عظیمی ندارند که بتوان از آنها بهعنوان مراکز خنککننده استفاده کرد. با این حال، بخش مهمی از امکانات تهویه مطبوع موجود در اروپا در ساختمانهای عمومی بزرگ قرار دارد؛ از جمله مدارس، موزهها و کتابخانهها؛ فضاهایی که شناختهشدهاند و دسترسی به آنها برای شهروندان نسبتا آسان است.
آنا ترا آموریم-مایا، پژوهشگر مرکز باسک برای تغییرات اقلیمی، میگوید آنچه در بارسلونا «جای خود را باز کرد»، این درک بود که با سرمایهگذاریهای کوچک میتوان این فضاها را به روی شهروندان نیازمند گشود.
او توضیح میدهد که وظیفه دولتهای محلی و صاحبان کسبوکارهایی که فضاهایشان همزمان میتواند نقش پناهگاه را ایفا کند، نسبتا ساده است: «شاید لازم باشد ساعتهای کاری را تغییر دهید، نیروی انسانی بیشتری اضافه کنید، آموزش بیشتری بدهید، تابلوها و مواد ارتباطی نصب کنید. اما اینها سازگاریهای حداقلی هستند و میتوانند، امیدواریم، جان یک نفر را نجات دهند.»
پناهگاههای اقلیمی ابتدا در بارسلونا محبوب شدند؛ جایی که از زمان آغاز برنامه محلی در سال ۲۰۲۰، تعداد آنها به بیش از ۴۰۰ مورد رسیده است. این الگو اکنون در سراسر اسپانیا گسترش یافته است. در ماه دسامبر، پدرو سانچز، نخستوزیر سوسیالیست اسپانیا، ایجاد شبکه ملی پناهگاههای اقلیمی را بهعنوان بخشی از «پیمان دولتی برای مقابله با وضعیت اضطراری اقلیمی» اعلام کرد.
شهرهای دیگر اروپا نیز در حال پیوستن به این روند هستند و مناطق رسمی خنککننده از پاریس تا وین در حال شکلگیریاند.
محدودیتهای پناهگاههای روزانه
با وجود این، وضعیت کامل و بینقص نیست. پناهگاههایی که در طول روز فعال هستند، برای مقابله با افزایش «شبهای گرمسیری» چندان کارآمد نیستند؛ شبهایی که مانع بازیابی بدنهای خسته میشوند.
از سوی دیگر، گرمای شدید امسال از ماه مه آغاز شد، اما بسیاری از پناهگاههای اقلیمی قرار بود تازه در ماه ژوئن باز شوند. افزون بر این، در فرایند اجرای این طرحها مشکلات اولیهای نیز وجود دارد. آموریم-مایا میگوید یکی از دوستانش سال گذشته در گرمای ۳۰ درجه سانتیگراد به یک پناهگاه اقلیمی در بیلبائو رفت، اما آن را بسته یافت. ساعت کاری آن پناهگاه در تابستان کاهش یافته بود.
شمال اروپا در برابر آزمون دشوارتر گرما
در قاره اروپا، جنوب این قاره بیشترین مواجهه را با دماهای طاقتفرسا دارد، اما آزمون واقعی سازگاری با جهان گرمتر ممکن است در شمال اروپا رخ دهد.
خیابانها و ساختمانها در کشورهای مدیترانهای با در نظر گرفتن گرما طراحی شدهاند؛ کرکرهها، سایهبانها، خیابانهای سایهدار و فوارههای عمومی نمونههایی از این سازگاریاند. همچنین نشانههایی وجود دارد که مردم در این کشورها با تغییر رفتار خود، در حال کاهش ریسک هستند.
در مقابل، مطالعهای در سال ۲۰۲۳ نشان داد کشورهای شمال اروپا مانند بریتانیا، سوئیس و نروژ بیشترین افزایش نسبی را در دماهای ناخوشایند تجربه خواهند کرد.
خانههای نامناسب و خطر گرما در بریتانیا
در بریتانیا، خانههایی که عایقبندی مناسبی ندارند، مردم را هم در زمستان و هم در تابستان در معرض دماهای خطرناک قرار میدهند. در بخشهایی از این کشور، پیشبینی میشود موجهای گرما آنقدر شدیدتر شوند که راهکارهای سرمایش غیرفعال، مانند سایه طبیعی، برای ایمن نگهداشتن مردم کافی نباشد.
دو هفته پیش، مشاوران رسمی اقلیمی دولت بریتانیا توصیه کردند که طی ۱۰ سال آینده در همه خانههای سالمندان و بیمارستانها، و طی ۲۵ سال آینده در همه مدارس، سامانه تهویه مطبوع نصب شود. برخی فعالان اقلیمی نیز از این درخواست حمایت کردهاند.
تهویه مطبوع در ساختمانهای عمومی میتواند زمینه ایجاد پناهگاههای خنک را فراهم کند.
اقدامهای فردی که میتواند جان انسانها را نجات دهد
نکته امیدوارکننده این است که گرما، برخلاف مسائلی مانند آلودگی هوا، قاتلی است که افراد تا اندازه قابلتوجهی میتوانند در برابر آن از خود محافظت کنند. کشیدن پردهها، نوشیدن آب و ماندن در فضای بسته در گرمترین ساعتهای روز، از جمله اقدامهای سادهای است که هر فرد میتواند انجام دهد.
با این حال، یکی از توصیههایی که اغلب نادیده گرفته میشود، سرزدن به همسایههاست. سالمندانی که تنها زندگی میکنند، سهم بسیار بالایی در آمار مرگومیر ناشی از گرما دارند و مداخلههای ساده میتواند پیش از وقوع فاجعه، مقامهای مسئول را آگاه کند.
این توصیه به معنای کماهمیت دانستن ضرورت سبزتر کردن شهرها یا کاهش سریع آلودگیهای گرمکننده زمین نیست. اما پزشکان و دانشمندان تأکید میکنند که همین اقدامهای ساده نیز میتواند تفاوتی معنادار ایجاد کند.
بنابراین، دفعه بعد که هوا بیش از حد گرم شد، تماس گرفتن با بستگان سالمند یا معرفی خود به همسایه بازنشستهای که در خانه کناری زندگی میکند، آن هم با یک بستنی یا نوشیدنی خنک، ممکن است تفاوت میان مرگ و زندگی باشد.
