سازمان بهداشت جهانی در روز جهانی شهرها با انتشار راهنمایی تازه، خواستار دگرگونی اساسی در نحوهی برنامهریزی، حکمرانی و تأمین مالی شهرها شد. این سازمان تأکید کرد که شهرهای آفریقایی با سرعت بیسابقهای در حال رشد هستند اما بدون زیرساختهای مقاوم و برنامهریزی یکپارچه، به کانون نابرابری، بیماری و آسیب اقلیمی تبدیل میشوند.
در مراسم روز جهانی شهرها که ۳۱ اکتبر در ژنو برگزار شد، سازمان بهداشت جهانی (WHO) از دولتها خواست نگاه خود به توسعه شهری را از نو تعریف کنند و سلامت عمومی را در محور تصمیمگیریهای شهری قرار دهند. این نهاد با معرفی راهنمای جدیدی با عنوان «رویکرد راهبردی به سلامت شهری»، از دولتها خواست تصمیمهای خود درباره مسکن، حملونقل، اقدام اقلیمی و تحول دیجیتال را به صورت هماهنگ اتخاذ کنند.
طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، در حالی که ۴.۴ میلیارد نفر از جمعیت جهان در شهرها زندگی میکنند، این رقم تا سال ۲۰۵۰ به ۷۰ درصد خواهد رسید و بیشترین رشد در قاره آفریقا رخ میدهد؛ جایی که طی ۲۵ سال آینده بیش از ۹۵۰ میلیون نفر به جمعیت شهری اضافه میشود. شهرهایی مانند لاگوس، کینشاسا و دارالسلام در مسیر تبدیل شدن به ابرشهرهایی با بیش از ۲۰ میلیون ساکن قرار دارند، بیآنکه از زیرساختهای کافی برخوردار باشند.
این سازمان هشدار داد در حالی که شهرها موتور نوآوری و تحول اقتصادی هستند، تمرکز شدید جمعیت در مناطق بدون خدمات پایه، شکافهای نابرابری را عمیقتر کرده است. اکنون بیش از نیمی از ساکنان شهری آفریقا در سکونتگاههای غیررسمی زندگی میکنند؛ مناطقی که فاقد شبکه فاضلاب، زهکشی و امنیت مسکن هستند. بیش از ۲۳۸ میلیون نفر نیز هنوز به آب آشامیدنی ایمن در نزدیکی محل زندگی خود دسترسی ندارند.
بهدلیل برنامهریزی نامناسب و تغییرات اقلیمی، سیلهای ویرانگر از آکرا تا نایروبی زندگی میلیونها نفر را مختل کردهاند و موجهای گرما بیماریهای تنفسی و قلبی را افزایش دادهاند. آلودگی هوا نیز به معضلی مرگبار تبدیل شده است؛ بر اساس دادههای WHO، سالانه حدود ۷ میلیون نفر در جهان بهدلیل آلودگی هوا جان خود را از دست میدهند و شهرهای پرتراکم آفریقا بیشترین خطر را متحمل میشوند. در قاهره، سطح آلودگی گاه تا ۱۰ برابر حد مجاز توصیهشده افزایش مییابد و سوانح ترافیکی نیز یکی از علل اصلی مرگ جوانان در قاره به شمار میرود.
جرمی فَرار، معاون مدیرکل WHO، تأکید کرد سلامت شهری تنها به وزارت بهداشت مربوط نیست و تصمیمات مربوط به حملونقل، استانداردهای زیستمحیطی و دسترسی به فناوری نیز بر سلامت مردم تأثیر مستقیم دارد. او گفت: «این لحظهای برای همکاری همه تصمیمگیران است. راهنمای جدید چارچوبی برای ساخت آیندهای عادلانهتر، سالمتر و مقاومتر در اختیار رهبران قرار میدهد.»
این سازمان با اشاره به مطالعهای در ۳۶۳ شهر آمریکای لاتین که اختلاف امید به زندگی میان محلهها را تا ۱۴ سال نشان میدهد، یادآور شد که الگوی مشابهی در شهرهای آفریقایی مانند ژوهانسبورگ و نایروبی نیز وجود دارد؛ جایی که محلات مرفه در کنار مناطق فقیرنشین با فقر مزمن همزیستی میکنند. به تعبیر WHO، جغرافیا میتواند تعیینکننده طول عمر باشد.
اجرای چارچوب WHO در آفریقا نیازمند ائتلافهای تازه میان نهادهای مختلف است؛ چراکه تصمیمات شهری غالباً در بخشهای جداگانه اتخاذ میشوند. تصمیم در حوزه حملونقل، تصمیمی درباره سلامت است؛ زیرا تعیین میکند کارگران ساعتها در معرض دود خودروها باشند یا کودکان بتوانند با ایمنی به مدرسه بروند. مدیریت پسماند نیز میتواند اقدام اقلیمی محسوب شود، وقتی بازیافت و کمپوست مانع از انتشار متان از محلهای دفن زباله مانند داندورا در کنیا شود. مسکن مقاوم هم به معنای سلامت عمومی است؛ چون از شیوع بیماریهایی مانند وبا جلوگیری میکند.
دکتر اتین کروگ، مدیر برنامه سلامت و عوامل مؤثر بر آن در WHO، گفت: «شهرها کلید پیشبرد سلامت عمومیاند. این راهنما نقشهراهی برای پیوند میان سلامت شهری با موضوعاتی مانند اقلیم، حملونقل و مهاجرت فراهم میکند.»
برای توسعه ظرفیتهای محلی، سازمان جهانی بهداشت همچنین نخستین دورههای آموزشی سلامت شهری را در بستر آکادمی WHO راهاندازی کرده است تا رهبران محلی و گروههای مدنی بتوانند برنامههای مبتنی بر داده طراحی کنند. این اقدام برای شهرهای آفریقایی که با محدودیت منابع و فشار اقلیمی همزمان روبهرو هستند، حیاتی است.
به باور کارشناسان، آینده شهری آفریقا هم فرصت است و هم چالش. شهرهایی مانند کیگالی و آدیسآبابا با زیرساختهای سبز و توسعه فشرده الگویی تازه ارائه میدهند، در حالی که برخی دیگر هنوز در تلاشند خدمات پایه را به محلات غیررسمی گسترش دهند. پیام اصلی WHO روشن است: توسعه پایدار شهری نسخهای واحد ندارد، اما نباید سلامت را محصول جانبی توسعه دانست، بلکه باید آن را بنیان آن قرار داد.
در نهایت، سازمان بهداشت جهانی هشدار داد که تصمیمهایی که در این دهه گرفته میشوند، سرنوشت شهرهای آفریقایی را رقم خواهند زد؛ اینکه آیا این شهرها به موتور فرصت تبدیل میشوند یا به کانون آسیبپذیری. شهر سالم تصادفی بهوجود نمیآید، بلکه حاصل حکمرانیای است که «حق سلامت» را در قلب هر خیابان و هر سیاست عمومی جای میدهد.
