سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد در تازهترین گزارش خود اعلام کرد همزمان با افزایش تقاضا، فشار بر منابع آب شیرین در مناطق دارای کمآبی بهطور نگرانکنندهای در حال تشدید است؛ روندی که کاهش سرانه آب تجدیدپذیر، رشد برداشتها و وابستگی شدید بخش کشاورزی را برجسته میکند.
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در گزارشی که روز جمعه و در چارچوب پایش اهداف توسعه پایدار منتشر شد، نسبت به افزایش فزاینده فشار بر منابع آب شیرین جهان هشدار داد و اعلام کرد که رشد تقاضا در مناطق دچار کمآبی، پایداری منابع آبی رودخانهها و آبخوانها را با چالش جدی مواجه کرده است. این گزارش که بهروزرسانی دادههای «دسترسپذیری آب تجدیدپذیر» را ارائه میدهد، میزان آبی را بررسی میکند که سالانه از طریق بارش دوباره در رودخانهها و سفرههای زیرزمینی جایگزین میشود.
بر اساس دادههای «AQUASTAT Water Data Snapshot 2025»، سرانه آب تجدیدپذیر در جهان طی یک دهه گذشته حدود هفت درصد کاهش یافته و این شاخص از حدود ۵۷۱۹ متر مکعب به ۵۳۲۶ متر مکعب برای هر نفر رسیده است؛ کاهشی که به گفته FAO نشانهای روشن از تشدید تنش آبی در بسیاری از مناطق جهان است. گزارش سازمان ملل نشان میدهد مناطقی مانند شمال آفریقا، جنوب آسیا و غرب آسیا کمترین میزان منابع آب شیرین سرانه را در اختیار دارند و کشورهایی چون کویت، امارات متحده عربی، قطر و یمن در میان کشورهایی قرار گرفتهاند که پایینترین سطح کل منابع آب تجدیدپذیر را تجربه میکنند.
همزمان، الگوی برداشت آب نیز در سالهای اخیر تغییر کرده و در بسیاری از مناطق با افزایش همراه بوده است؛ روندی که فشار مضاعفی بر حوضههای آبریز و آبخوانهای از پیش تحت تنش وارد میکند. طبق این گزارش، شمال آفریقا بیشترین افزایش برداشت آب شیرین را ثبت کرده و میزان برداشت در این منطقه طی ده سال گذشته ۱۶ درصد رشد داشته است.
در مقیاس جهانی، حدود ۷۰ درصد برداشت آب شیرین از منابع آب سطحی صورت میگیرد، در حالی که ۲۳ درصد از آبهای زیرزمینی تأمین میشود؛ آماری که اهمیت حفاظت همزمان از هر دو منبع را برجسته میکند. بخش کشاورزی همچنان بزرگترین مصرفکننده آب در جهان است و حدود ۷۲ درصد از کل برداشت آب شیرین جهانی را به خود اختصاص میدهد، در حالی که بخشهای صنعتی و خدماتی بهترتیب ۱۵ و ۱۳ درصد مصرف آب را شامل میشوند.
FAO اعلام کرده است که ۶۶ کشور بیش از ۷۵ درصد از کل برداشت آب شیرین خود را به کشاورزی اختصاص میدهند و در کشورهایی مانند افغانستان، لائوس، مالی، نپال، سومالی و سودان این سهم به ۹۵ درصد میرسد که نشاندهنده وابستگی شدید امنیت غذایی این کشورها به منابع محدود آب است. این گزارش همچنین به تغییر همزمان الگوهای دسترسپذیری و تقاضای آب در مناطق مختلف اشاره دارد؛ بهگونهای که در شمال آفریقا، سرانه آب شیرین همچنان در پایینترین سطوح جهانی قرار دارد، اما برداشت آب طی دهه اخیر ۱۶ درصد افزایش یافته است.
در غرب آسیا، که بیشتر کشورهای خاورمیانه را در بر میگیرد، رشد سریع جمعیت و افزایش نیازهای کشاورزی فشار بر منابع محدود آب را تشدید کرده و ریسک کمآبی مزمن را افزایش داده است. FAO در بخش دیگری از گزارش به نابرابریهای گسترده در زمینه آبیاری و بهرهوری مصرف آب در زمینهای کشاورزی پرداخته و اعلام کرده است که در بخشهایی از آمریکای لاتین و آسیا، آبیاری سهم قابل توجهی در تولید محصولات کشاورزی دارد، در حالی که در آفریقای جنوب صحرا، اراضی آبی تنها بخش بسیار کوچکی از کل زمینهای زیر کشت را تشکیل میدهد؛ وضعیتی که بازتابدهنده شکافهای پایدار در دسترسی به زیرساختهای آبی است.
در سطح ملی، کشورهایی مانند بحرین، مصر، عربستان سعودی، سورینام و ازبکستان بالاترین پوشش آبیاری را گزارش کردهاند و بیش از ۹۰ درصد اراضی کشاورزی آنها به زیرساختهای آبیاری مجهز است، اما در مقابل، حدود ۳۵ کشور که عمدتاً در آفریقای جنوب صحرا قرار دارند، کمتر از یک درصد زمینهای کشاورزی خود را تحت آبیاری دارند. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد تأکید کرده است که تداوم این روندها، بدون بهبود بهرهوری مصرف آب، سرمایهگذاری در زیرساختها و مدیریت پایدار منابع، میتواند امنیت غذایی، توسعه اقتصادی و ثبات اجتماعی در بسیاری از مناطق جهان را با تهدیدهای جدی مواجه کند.
