همزمان با ۲۹ دی، روز ملی هوای پاک، بررسی آمارهای رسمی کیفیت هوا در کلانشهرهای ایران نشان میدهد اگرچه در برخی شهرها تعداد روزهای قابل قبول افزایش یافته، اما «روزهای پاک» همچنان سهم اندکی از تقویم سالانه را به خود اختصاص داده و آلودگی هوا بهویژه در فصول سرد، یکی از جدیترین مخاطرات زیستمحیطی و سلامت عمومی باقی مانده است.
روز ملی هوای پاک که از سال ۱۳۷۴ در تقویم رسمی کشور ثبت شده، هر سال فرصتی برای بازخوانی وضعیت کیفیت هوا و میزان تحقق اهداف کاهش آلودگی به شمار میرود. بر اساس تعریف شاخص کیفیت هوا (AQI)، روز پاک به روزی اطلاق میشود که میانگین شاخص در محدوده «خوب» و کمتر از ۵۰ قرار داشته باشد؛ معیاری که سازمان حفاظت محیط زیست، شرکت کنترل کیفیت هوا و دانشگاههای علوم پزشکی کشور از آن برای پایش وضعیت شهرها استفاده میکنند.
آمارهای منتشرشده از سوی شرکت کنترل کیفیت هوای تهران نشان میدهد پایتخت در سال ۱۴۰۳ کمتر از ۱۰ روز هوای پاک را تجربه کرده و بخش عمده روزهای سال در بازه «قابل قبول» یا «ناسالم برای گروههای حساس» قرار داشته است. در همین دوره، بیش از ۷۰ درصد روزها با شاخص بالاتر از ۵۰ ثبت شده که سهم ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون (PM2.5) بهعنوان آلاینده غالب در آنها برجسته بوده است. این در حالی است که بر اساس استانداردهای جدید سازمان جهانی بهداشت، حد مجاز این ذرات بهطور قابلتوجهی کاهش یافته و فاصله کیفیت هوای تهران با استانداردهای سلامتمحور بیشتر شده است.
دادههای رسمی نشان میدهد وضعیت روزهای پاک در سایر کلانشهرها نیز تفاوت معناداری با تهران ندارد. مشهد در سال گذشته کمتر از دو هفته هوای پاک داشته و اصفهان، تبریز و شیراز نیز هرکدام کمتر از ۱۵ روز پاک را ثبت کردهاند. اهواز همچنان در زمره شهرهایی است که بیشترین تعداد روزهای ناسالم و خطرناک را تجربه میکند و سهم روزهای پاک آن در برخی سالها به کمتر از پنج روز رسیده است. این آمارها بر اساس گزارشهای استانی سازمان حفاظت محیط زیست و مراکز پایش کیفیت هوا استخراج شدهاند.
تحلیل روند چندساله کیفیت هوا نشان میدهد اگرچه اجرای قانون هوای پاک از سال ۱۳۹۶ موجب بهبود نسبی برخی شاخصها، از جمله نوسازی بخشی از ناوگان حملونقل عمومی و ارتقای استاندارد سوخت شده، اما رشد تعداد خودروها، فرسودگی ناوگان دیزلی، توسعه نامتوازن شهری و تشدید پدیده وارونگی دما در فصول سرد، اثر این اقدامات را تا حد زیادی خنثی کرده است. به گفته کارشناسان محیط زیست، سهم منابع متحرک بهویژه خودروهای شخصی و موتورسیکلتها در تولید آلودگی هوای کلانشهرها همچنان بالاست و بدون اصلاح الگوی حملونقل شهری، افزایش پایدار روزهای پاک دور از دسترس خواهد بود.
بر اساس برآوردهای وزارت بهداشت، آلودگی هوا سالانه موجب هزاران مرگ زودرس در کشور میشود و هزینههای مستقیم و غیرمستقیم آن، از درمان بیماریهای قلبی و تنفسی تا کاهش بهرهوری اقتصادی، میلیاردها تومان برآورد میشود. این دادهها نشان میدهد کاهش تعداد روزهای آلوده و افزایش روزهای پاک، صرفاً یک مطالبه زیستمحیطی نیست، بلکه مستقیماً با سلامت عمومی و توسعه اقتصادی کشور گره خورده است.
کارشناسان تأکید دارند که روز ملی هوای پاک باید از سطح یک مناسبت نمادین فراتر رود و به نقطه تمرکز سیاستگذاری عملی تبدیل شود. توسعه حملونقل عمومی پاک، اجرای کامل اسقاط خودروهای فرسوده، کنترل دقیق صنایع آلاینده، افزایش شفافیت دادههای کیفیت هوا و مشارکت فعال شهروندان از جمله راهکارهایی است که میتواند به افزایش واقعی تعداد روزهای پاک در کلانشهرها منجر شود.
در شرایطی که آمارها از تداوم سهم اندک روزهای پاک در شهرهای بزرگ حکایت دارد، روز ملی هوای پاک یادآور این واقعیت است که هوای سالم نه یک امتیاز مقطعی، بلکه حق عمومی شهروندان است؛ حقی که تحقق آن نیازمند عزم اجرایی، نظارت مستمر و مشارکت همگانی است.
