گزارش جدید سازمان جهانی بهداشت از روند دستیابی به پوشش همگانی سلامت و تقویت نظام ثبت وقایع حیاتی (CRVS) در منطقه

سازمان بهداشت جهانی (WHO) در تازه‌ترین گزارش سالانه خود با عنوان پایش پیشرفت پوشش همگانی سلامت و اهداف توسعه پایدار سلامت در منطقه جنوب شرق آسیا – به‌روزرسانی ۲۰۲۵ اعلام کرد: کشورهای عضو این منطقه در دهه گذشته پیشرفت چشمگیری در بهبود شاخص‌های سلامت، کاهش مرگ‌ومیر مادران و نوزادان، و ارتقای نظام ثبت وقایع حیاتی (Civil Registration and Vital Statistics – CRVS) داشته‌اند، اما همچنان با شکاف‌های عمیق در پوشش مالی، کیفیت داده‌ها و عدالت در دسترسی به خدمات سلامت روبه‌رو هستند.

این گزارش که دهمین ارزیابی سالانه وضعیت سلامت در منطقه به‌شمار می‌رود، عملکرد ده کشور عضو جنوب شرق آسیا را بر اساس آخرین داده‌های در دسترس بررسی و با اهداف جهانی تا سال ۲۰۳۰ مقایسه کرده است. تمرکز محوری نسخه ۲۰۲۵، مرور یک دهه تلاش کشورهای منطقه برای تقویت نقش بخش سلامت در بهبود نظام ثبت احوال و آمار حیاتی (CRVS) است — نظامی که ستون فقرات پایش جمعیتی و برنامه‌ریزی سلامت محسوب می‌شود.

پوشش همگانی سلامت؛ مسیر دشوار اما رو به پیشرفت

مطابق گزارش، شاخص پوشش خدمات سلامت ضروری (SDG 3.8.1) در منطقه جنوب شرق آسیا طی سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳ بین ۴۸ تا ۸۲ واحد در نوسان بوده است. تایلند، سریلانکا و مالدیو توانسته‌اند با اصلاحات نظام بیمه‌ای و گسترش شبکه خدمات اولیه، به هدف جهانی نزدیک شوند. با این حال، کشورهایی چون میانمار، بنگلادش و تیمور شرقی هنوز فاصله زیادی با سطح مطلوب دارند.

شاخص دوم پوشش همگانی سلامت – یعنی حفاظت مالی در برابر هزینه‌های درمانی (SDG 3.8.2) – نشان می‌دهد که سهم جمعیتی که در اثر مخارج درمانی به فقر دچار می‌شوند از ۳۸.۴ درصد در سال ۲۰۱۰ به ۳۰.۹ درصد در ۲۰۲۲ کاهش یافته است. اگرچه این رقم بهبود را نشان می‌دهد، اما WHO هشدار داده که بحران اقتصادی ناشی از همه‌گیری کووید–۱۹ و تورم دارویی ممکن است روند کاهش فقر سلامت‌محور را کند کند.

گزارش تأکید می‌کند که دستیابی به پوشش کامل سلامت بدون سرمایه‌گذاری پایدار در خدمات اولیه، نظام بیمه‌ای جامع و تقویت داده‌های سلامت ممکن نیست.

کاهش چشمگیر مرگ و میر مادران و کودکان

در یک دهه گذشته، مرگ‌ومیر مادران در منطقه بیش از ۵۰ درصد کاهش یافته است. هند با کاهش شاخص مرگ مادر از ۳۶۲ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده در سال ۲۰۱۰ به حدود ۸۰ مورد در ۲۰۲۳، یکی از موفق‌ترین کشورها معرفی شده است. این پیشرفت نتیجه‌ی اجرای برنامه‌های گسترده نظیر نظارت بر مرگ‌ومیر زایمان (MPDSR) و تقویت خدمات مامایی در مناطق روستایی است.

نپال، بوتان و تیمور شرقی نیز با سرمایه‌گذاری در آموزش نیروهای محلی سلامت و ارتقای دسترسی به مراقبت‌های زایمانی، کاهش قابل توجهی در مرگ مادران ثبت کرده‌اند. به موازات این روند، نرخ مرگ کودکان زیر پنج سال از ۵۳ به ۲۷ در هزار و مرگ نوزادان از ۲۹ به ۱۶ در هزار کاهش یافته است.

به گفته‌ی WHO، کاهش مرگ مادران و کودکان یکی از شاخص‌های کلیدی موفقیت در مسیر اهداف توسعه پایدار (SDGs) است و کشورهای جنوب شرق آسیا با سرعتی فراتر از میانگین جهانی در حال پیشرفت در این حوزه‌اند.

نقش نظام ثبت وقایع حیاتی (CRVS) در تصمیم‌سازی سلامت

بخش ویژه گزارش به بررسی پیشرفت در نظام ثبت وقایع حیاتی (Civil Registration and Vital Statistics – CRVS) اختصاص دارد. این نظام، شامل ثبت تولد، مرگ و علت مرگ است و به‌عنوان پایه اصلی آمار جمعیتی و شاخص‌های سلامت شناخته می‌شود.

در سال ۲۰۱۵ تنها سه کشور منطقه دارای ثبت کامل تولد و مرگ بودند، اما تا سال ۲۰۲۴ این رقم به شش کشور افزایش یافته است. ثبت تولدها از ۲۱.۷ میلیون در سال ۲۰۱۴ به ۲۴.۶ میلیون در ۲۰۲۳ رسیده و سهم مرگ‌های دارای علت مشخص‌شده نیز از ۴۵ درصد به ۷۱ درصد افزایش یافته است.

بر اساس گزارش WHO، کشورهای مالدیو، سریلانکا و تایلند دارای نظام‌های دیجیتال کامل ثبت وقایع هستند. تایلند با بهره‌گیری از «شماره هویت ملی یکتا» از بدو تولد، امکان رهگیری تولد، مرگ و خدمات سلامت هر فرد را در کل چرخه زندگی فراهم کرده است. این کشور همچنین وقایع مربوط به غیرشهروندان را نیز در نظام خود ثبت می‌کند که اقدامی کم‌نظیر در سطح جهان محسوب می‌شود.

در مقابل، کشورهای نپال، بنگلادش و میانمار هنوز با ضعف زیرساخت‌های داده‌ای و ناهماهنگی بین وزارتخانه‌ها مواجه‌اند. WHO توصیه کرده است که این کشورها برای تحقق هدف ۱۰۰ درصدی ثبت وقایع تا سال ۲۰۳۰، بودجه و ظرفیت انسانی نظام CRVS را دو برابر کنند.

تجربه کشورهای عضو در اصلاحات سلامت و داده

هند: در سال ۲۰۲۳ با اصلاح قانون ثبت تولد و مرگ، سامانه CRVS خود را به سامانه هویت ملی آدهار (Aadhaar) متصل کرده است. این اقدام به شفافیت داده‌ها و حذف ثبت‌های تکراری کمک کرده و مبنای اصلی پایگاه داده ملی سلامت (National Health Data Platform) شده است.

تایلند: با استفاده از زیرساخت دیجیتال قوی و شبکه گسترده خدمات سلامت اولیه، توانسته است ارتباط مستقیمی میان داده‌های بیمارستانی و سامانه ثبت مرگ برقرار کند. این مدل از سوی WHO به‌عنوان نمونه‌ی «نظام داده یکپارچه سلامت» معرفی شده است.

بنگلادش: پس از همه‌گیری کووید–۱۹، دولت این کشور با همکاری یونیسف و بانک جهانی، برنامه‌ای برای دیجیتالی‌سازی ثبت تولدها در مناطق روستایی آغاز کرده است که تاکنون بیش از ۸ میلیون کودک را پوشش داده است.

نپال و بوتان: با آموزش کارکنان بهداشت محلی در تشخیص و ثبت علل مرگ (Verbal Autopsy) و توسعه اپلیکیشن‌های تلفن‌همراه برای ثبت فوری داده‌ها، جهش چشمگیری در کیفیت اطلاعات مرگ‌ومیر ایجاد کرده‌اند.

چالش‌های موجود در مسیر تحقق اهداف ۲۰۳۰

با وجود پیشرفت‌های یادشده، WHO هشدار داده است که منطقه جنوب شرق آسیا هنوز در برخی حوزه‌ها با موانع ساختاری مواجه است:

1. ناهماهنگی داده‌ها و ضعف یکپارچگی بین‌بخشی: وزارتخانه‌های بهداشت، کشور و آمار در بسیاری از کشورها هنوز سازوکار تبادل داده مؤثر ندارند.
2. پوشش ناقص ثبت مرگ‌ها و علل مرگ: حدود ۱۵ درصد از مرگ‌ها در سطح منطقه ثبت نمی‌شوند یا علت مرگ نامشخص باقی می‌ماند.
3. کمبود بودجه پایدار برای دیجیتالی‌سازی: بسیاری از طرح‌ها وابسته به کمک‌های بین‌المللی هستند و بدون تضمین مالی داخلی در خطر توقف قرار دارند.
4. موانع جغرافیایی و نابرابری اجتماعی: جمعیت‌های دورافتاده، مهاجران و بی‌تابعیت‌ها کمترین دسترسی به خدمات ثبت و مراقبت را دارند.
5. آگاهی عمومی محدود از اهمیت ثبت وقایع: WHO تأکید کرده است که فرهنگ‌سازی درباره ضرورت ثبت تولد و مرگ برای تحقق عدالت سلامت حیاتی است.

توصیه‌های سیاستی سازمان جهانی بهداشت

در پایان گزارش، WHO مجموعه‌ای از توصیه‌های سیاستی را برای شتاب‌بخشیدن به پیشرفت سلامت در جنوب شرق آسیا ارائه کرده است:

• تسریع در دیجیتالی‌سازی CRVS: ایجاد سامانه‌های برخط و قابل اتصال میان ثبت احوال، بیمارستان‌ها و وزارت بهداشت.
• ارتقای ظرفیت پزشکان و کارکنان سلامت: آموزش برای گواهی علت مرگ طبق استاندارد بین‌المللی ICD و کاهش خطا در کدگذاری.
• تقویت همکاری بین‌بخشی: هم‌افزایی بین نهادهای دولتی و غیردولتی برای استفاده از داده‌های دقیق در تصمیم‌گیری.
• تضمین عدالت داده‌ای: ثبت وقایع برای همه افراد بدون تبعیض، از جمله مهاجران و ساکنان مناطق دورافتاده.
• تأمین مالی پایدار: تخصیص بودجه ملی و جلب حمایت بین‌المللی برای استمرار اصلاحات و پایش پیشرفت تا ۲۰۳۰.

جمع‌بندی: سلامت همگانی در مسیر پایداری

به گفته دکتر «کاترینا بومه»، مدیر منطقه‌ای سازمان جهانی بهداشت در جنوب شرق آسیا، «دستیابی به پوشش همگانی سلامت تنها با شمارش هر تولد و هر مرگ ممکن است. داده‌های دقیق، چهره‌ی واقعی سلامت را به ما نشان می‌دهند و به کشورها اجازه می‌دهند عدالت را در عمل پیاده کنند.»

گزارش ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که هرچند جنوب شرق آسیا در بسیاری از شاخص‌های سلامت از میانگین جهانی جلوتر است، اما تحقق کامل اهداف توسعه پایدار در افق ۲۰۳۰ نیازمند اراده سیاسی، سرمایه‌گذاری هوشمند و همگرایی منطقه‌ای است.

WHO در پایان گزارش خود تأکید کرده است: «هیچ کشوری تا زمانی که هر تولد و هر مرگ را با کرامت و دقت ثبت نکند، نمی‌تواند مدعی نظام سلامت پایدار باشد.»