در اکتبر ۱۹۸۴، گروهی از داوطلبان در سواحل اورِگن آمریکا طی یک روز ۲۶ تن زباله – عمدتاً پلاستیک – را جمع‌آوری کردند. این نخستین پاکسازی سازمان‌یافته از این نوع بود که تلفیقی از اقدام زیست‌محیطی و تحقیق علمی محسوب می‌شد و توجه عمومی را به نقش صنعت پلاستیک در آلودگی اقیانوس‌ها جلب کرد.

با این حال، در طول زمان رویکرد پاکسازی‌ها تغییر کرد و از هدف اصلی فاصله گرفت. امروزه بسیاری از این برنامه‌ها بیشتر به یک «اقدام نمادین» شبیه شده‌اند که بار اصلی مسئولیت را از دوش صنایع پلاستیک برمی‌دارند و به دوش مردم می‌گذارند.

سه زن ناشناخته و آغاز راه

تحقیقات نشان می‌دهد که سه زن ناشناخته در دهه ۱۹۸۰ نگرشی متفاوت داشتند. آن‌ها پاکسازی را ابزاری برای «علم شهروندی» می‌دیدند تا شواهدی جمع‌آوری کنند درباره اینکه زباله‌ها از کجا می‌آیند و کدام شرکت‌ها مسئول هستند.

جودی نیلسون، کارمند دپارتمان شیلات و حیات وحش اورگن، با شنیدن خبر مرگ یک خرس قهوه‌ای بر اثر بلعیدن ۱۳ لیوان پلاستیکی، تصمیم گرفت اقدامی جدی انجام دهد. او نخستین طرح پاکسازی با مشارکت ۲۱۰۰ داوطلب را طراحی کرد. داوطلبان علاوه بر جمع‌آوری زباله، ۱۶۰۰ پرسشنامه پر کردند که نشان داد ۶۰ درصد زباله‌ها از جنس پلی‌استایرن منبسط بوده است.

از سواحل تگزاس تا جنبش ملی

سال ۱۹۸۶ نقطه عطفی بود؛ زمانی که «کیتی اوهارا» زیست‌شناس دریایی و «لیندا مارانِس» با الهام از اقدام نیلسون، نخستین «پاکسازی ساحلی تگزاس» را برگزار کردند. آن‌ها می‌خواستند با داده‌های علمی نشان دهند پلاستیک‌ها از کجا وارد دریا می‌شوند و چه صنایعی پشت آن قرار دارند. یافته‌ها نشان داد مقصر اصلی نه گردشگران، بلکه صنایع ماهیگیری، نفت، قایقرانی و کروز هستند که از طریق رهاسازی دریا را آلوده می‌کردند.

در اوایل دهه ۱۹۹۰، «روز جهانی پاکسازی سواحل» به یک جنبش بزرگ در ایالات متحده و ۱۲ کشور دیگر تبدیل شد و حتی به تصویب ممنوعیت دفع پلاستیک در دریاها کمک کرد. اما مشکل آلودگی پلاستیکی همچنان ادامه یافت.

تغییر رویکرد و پیامدهای آن

در دهه ۲۰۰۰، سازمان Ocean Conservancy راهبرد خود را تغییر داد. تمرکز از «منابع دریامحور» به «منابع خشکی‌محور» تغییر یافت و گزارش‌ها به‌جای نام بردن از صنایع، رفتار افراد و فعالیت‌های تفریحی ساحلی را عامل اصلی دانستند. حتی در برخی گزارش‌ها واژه «پلاستیک» کمتر دیده شد و به جای آن «آدم‌ها» مقصر معرفی شدند. این تغییر باعث شد مسئولیت اصلی شرکت‌های تولیدکننده پلاستیک نادیده گرفته شود.

بازگشت به ریشه‌ها

امروزه، در چهلمین سالگرد پاکسازی بین‌المللی سواحل، دوباره طبقه‌بندی زباله‌ها بر اساس جنس مواد بازگشته است. در همین حال، ائتلاف Break Free From Plastic با ابتکار «ممیزی برند» نشان می‌دهد کدام شرکت‌ها بیشترین نقش را در آلودگی دارند. آخرین گزارش این ائتلاف نشان داد بیش از ۳۱ هزار بطری پلاستیکی کوکاکولا و پپسی در سواحل جمع‌آوری شده است.

نتیجه‌گیری

تولید پلاستیک همچنان در حال افزایش است و پاکسازی‌ها نمی‌توانند به تنهایی معضل را حل کنند. همان‌طور که زنان پیشگام در دهه ۱۹۸۰ تأکید داشتند، این جنبش تنها زمانی به هدف خود می‌رسد که صنایع آلاینده به‌طور مستقیم مسئول دانسته شوند و استفاده از پلاستیک‌های یک‌بارمصرف به‌طور جدی کاهش یابد.

منبع: The Conversation