ایران در یکی از بیصداترین اما خطرناکترین بحرانهای زیستمحیطی تاریخ خود فرو رفته است. دادههای رسمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی و گزارشهای بینالمللی نشان میدهد نرخ فرونشست در بخشهایی از تهران تا ۳۰ سانتیمتر در سال و در قهستان رفسنجان کرمان نزدیک به ۴۰ سانتیمتر رسیده؛ رقمی که حدود ۷۵ برابر معیار جهانی چهار میلیمتر برای وضعیت بحرانی است. اکنون بحران فرونشست نه هشدار، بلکه تهدیدی ملی برای امنیت، زیرساختها و حیات میلیونها ایرانی است.
فرونشست زمین در ایران به مرحلهای رسیده که کارشناسان آن را «بحرانیتر از زلزله» و «فاجعهای ملی» توصیف میکنند. بنا بر تحلیل دادههای سنجشازدور و گزارشهای مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، نرخ فرونشست در تهران طی سال ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۳ در برخی بخشهای جنوبی پایتخت به حدود ۳۰ سانتیمتر در سال رسیده است. این رقم، ۷۵ برابر استاندارد جهانی چهار میلیمتر تعریفشده برای شرایط بحرانی توسط سازمانهای زمینشناسی بینالمللی است.
بر اساس اعلام «علی بیتاللهی»، رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، دستکم ۱۸ استان کشور نرخ فرونشست بالای ۱۰ سانتیمتر در سال را تجربه میکنند و این پدیده در تمام استانها جز گیلان مشاهده شده است. قهستان رفسنجان کرمان با ثبت حدود ۴۰ سانتیمتر در سال، دارای بیشترین نرخ فرونشست در ایران است.
آمارهای ملی با دادههای بینالمللی نیز همخوانی دارد. مطابق گزارش منتشرشده در ژورنال Science of The Total Environment در سال ۲۰۲۴، ایران پس از فیلیپین دومین کشور جهان از نظر میانگین نرخ فرونشست و سومین کشور از نظر وسعت مناطق درگیر است. در حالی که حدود سه درصد از مساحت جهان فرونشست بالای ۲۰ سانتیمتر در سال را تجربه میکند، این شاخص برای ایران بیش از ۱۵ درصد برآورد شده است؛ عددی پنج برابر میانگین جهانی. بر پایه همین گزارش، حدود ۱۸.۵ میلیون هکتار از خاک ایران – معادل ۱۱ درصد کل مساحت کشور – از درجات مختلف فرونشست رنج میبرند.
فرونشست تنها تهدیدی زیستمحیطی نیست، بلکه به زیرساختها و میراث فرهنگی نیز آسیب وارد کرده است. مشاهدات میدانی سازمان میراث فرهنگی نشان میدهد آثار تاریخی در نقش رستم، تخت جمشید، میدان نقش جهان، سمنان و مشهد با ترکخوردگی و انحراف سازهها مواجه شدهاند. کارشناسان هشدار میدهند نابودی این آثار، از دست رفتن بخش غیرقابلجایگزینی از هویت فرهنگی کشور خواهد بود.
طبق تعریف «ابتکار بینالمللی فرونشست یونسکو»، فرونشست زمین، حرکت عمودی و رو به پایین سطح زمین بر اثر فرآیندهای طبیعی، انسانی یا ترکیبی از آنها است؛ اما در ایران بهطور مشخص، مهمترین عامل برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی است. افت سطح آبخوانها که تا حدود ۱.۲ متر در سال نیز گزارش شده، خاک را فشرده و غیرقابل برگشت کرده است.
«نیما شکری»، مدیر مرکز ژئواینفورماتیک دانشگاه صنعتی هامبورگ، میگوید: «وضعیت آب در ایران از مرحله هشدار گذشته و اکنون در مرحله فاجعه است. بحران آب یعنی اینکه حتی تخلیه تهران بهعنوان یک سناریوی اضطراری مطرح شود.»
خشکسالیهای پیدرپی، تغییر الگوی بارشها از برف به بارانهای رگباری و کاهش تغذیه آبخوانها باعث شده در کلانشهرهایی مانند تهران، اصفهان و مشهد سرعت فرونشست بهطور معناداری افزایش یابد. در منطقه ۱۸ تهران، پس از مسدودسازی چند حلقه چاه، سرعت فرونشست سه برابر شده است.
در اصفهان، به گفته «داریوش گلعلیزاده»، مدیرکل محیطزیست این استان، قطع جریان دائمی زایندهرود و خشکی تالاب گاوخونی «منطقه را به نقطه بیبازگشت» رسانده است. گزارش کمیسیون اصل ۹۰ مجلس نیز نشان میدهد تعداد دشتهای در وضعیت ممنوعه و ممنوعه بحرانی از ۳۱۷ دشت در سال ۱۳۹۲ به ۴۲۲ دشت در سال ۱۴۰۲ رسیده است.
فرونشست، بحرانی جهانی نیز هست. در جاکارتا، کاهش آبهای زیرزمینی موجب فرونشست ۱۱ تا ۱۲ سانتیمتری سالانه شده و دولت اندونزی را به انتقال پایتخت مجبور کرده است. مکزیکوسیتی نیز با فرونشست شدید، تخریب سازههای تاریخی و اختلال در شبکه آب و فاضلاب مواجه است. عربستان سعودی نیز بهویژه در منطقه نجران با فرونشست ناشی از برداشت بیرویه آب زیرزمینی روبهروست.
کارشناسان تأکید میکنند که بازگشتپذیری این بحران بسیار محدود است. خاک فشردهشده، بازسازی نمیشود و بازگشت آبخوانهایی که هزاران سال طول کشیده تا تشکیل شوند، با مصرف کنونی ناممکن است. با این حال، راهکارهای کنترل و مهار آن وجود دارد: کاهش فوری برداشت از سفرههای زیرزمینی، مسدودسازی چاههای غیرمجاز، نصب کنتورهای هوشمند، اصلاح الگوی کشت، تغذیه مصنوعی آبخوانها و پایش ماهوارهای پیوسته.
به گفته متخصصان، ایران تنها ۵ تا ۱۰ سال برای جلوگیری از تبدیلشدن بخشهای وسیعی از کشور به مناطق غیرقابل زیست فرصت دارد.
