پروژه «معیشتهای تابآور اقلیمی» در زیمبابوه با ایجاد ۲۳۰ مدرسه مزرعهای، به حدود ۶۹۰۰ کشاورز آموزش داده است چگونه با روشهای کشاورزی هوشمند اقلیمی، با خشکسالی، گرما و بارشهای نامنظم مقابله کنند.
برای بسیاری از کشاورزان زیمبابوه، هر فصل زراعی به قمار با اقلیم تبدیل شده است؛ یک سال باران دیر میرسد و سال دیگر زود قطع میشود. گرمای شدید، فرسایش خاک و بینظمی الگوهای بارشی، امنیت غذایی و درآمد خانوارهای روستایی را تهدید میکند.
در چنین شرایطی، پروژه «معیشتهای تابآور اقلیمی» (Climate Resilient Livelihoods – CRL) با اجرای دولت زیمبابوه و حمایت «صندوق سبز اقلیم» (Green Climate Fund – GCF) و «برنامه توسعه سازمان ملل متحد» (United Nations Development Programme – UNDP)، الگوی «مدارس مزرعهای کشاورزان» (Farmer Field Schools – FFS) را برای تقویت سازگاری با تغییر اقلیم بهکار گرفته است.
یادگیری در عمل؛ از مزرعه تا تصمیمگیری جمعی
مدارس مزرعهای، کشاورزان خردهمالک را در گروههای محلی گرد هم میآورد تا بهجای دریافت آموزشهای دستوری، در دل مزرعه مشاهده، آزمایش و تحلیل کنند. در این الگو، کشاورزان با راهنمایی مروجان کشاورزی، مشکلات را بررسی کرده، راهکارها را در شرایط واقعی آزمون میکنند و بهصورت جمعی تصمیم میگیرند.
در چارچوب پروژه CRL، ۲۳۰ مدرسه مزرعهای در مناطق کشاورزی دیم ایجاد شده و حدود ۶۹۰۰ کشاورز پیشرو از آن بهرهمند شدهاند. در این مدارس، کشاورزان:
- روشهای کشاورزی هوشمند اقلیمی را در شرایط واقعی آزمایش میکنند؛
- تجربیات موفق و ناموفق خود را به اشتراک میگذارند؛
- راهکارهای متناسب با خاک و اقلیم محلی طراحی میکنند.
این رویکرد پایینبهبالا، مالکیت اجتماعی راهحلها را افزایش داده و پایداری آنها را در بلندمدت تقویت میکند.
احیای خاک با رویکرد بومشناختی
سلامت خاک، پایه کشاورزی تابآور است. کشاورزان از طریق مدارس مزرعهای به استفاده از روشهای کمهزینه و طبیعی روی آوردهاند، از جمله:
- تولید کمپوست برای بازگرداندن مواد آلی به خاک؛
- مالچپاشی برای حفظ رطوبت و کاهش تبخیر؛
- تناوب کشت برای جلوگیری از کاهش حاصلخیزی و کنترل آفات؛
- کشت مخلوط برای افزایش بهرهوری و تقویت تعاملات مفید بین گیاهان.
مدیریت بهینه آب در شرایط بارش نامنظم
با افزایش بیثباتی بارشها، مدیریت هر قطره آب اهمیت یافته است. کشاورزان با:
- جمعآوری آب باران برای آبیاری تکمیلی؛
- اجرای کشاورزی حفاظتی برای کاهش تخریب خاک؛
- استفاده از سامانههای آبیاری قطرهای،
مصرف آب را بهینه کرده و ریسک خشکسالی را کاهش میدهند.
انتخاب بذرهای سازگار با تنش اقلیمی
در مدارس مزرعهای، انتخاب نوع محصول نیز بازنگری شده است. ترویج ارقام مقاوم به خشکی، بذرهای زودرس و محصولات بومی سازگار با اقلیم محلی، احتمال خسارت ناشی از تنشهای اقلیمی را کاهش داده است.
مدیریت تلفیقی آفات با رویکرد طبیعی
برای کاهش وابستگی به سموم شیمیایی، کشاورزان به «مدیریت تلفیقی آفات» (Integrated Pest Management – IPM) روی آوردهاند. این روش شامل استفاده از دشمنان طبیعی آفات مانند کفشدوزکها، تهیه آفتکشهای گیاهی از چریش، سیر و فلفل، و تنوعبخشی به کشت برای قطع چرخه بیماریهاست.
کشاورزی درختمحور و حفاظت از تنوع زیستی
کاشت درخت در کنار محصولات زراعی، علاوه بر بهبود ساختار خاک و کاهش فرسایش، به حفاظت از منابع آب و ایجاد بادشکن در برابر شرایط حدی آبوهوایی کمک کرده است.
فراتر از مزرعه؛ تقویت معیشت و اعتماد اجتماعی
نتایج این طرح نشان میدهد کشاورزانی که روشهای هوشمند اقلیمی را بهکار گرفتهاند، علاوه بر افزایش عملکرد، امنیت غذایی خود را تقویت کرده و تابآوری اقتصادی بیشتری در برابر شوکهای اقلیمی یافتهاند. مدارس مزرعهای به بستری برای یادگیری جمعی، تقویت رهبری محلی و تصمیمگیری آگاهانه تبدیل شدهاند.
پروژه CRL نشان میدهد سازگاری با تغییر اقلیم، صرفاً یک راهکار فنی نیست، بلکه فرآیندی اجتماعی است که از دل مشارکت و دانش بومی شکل میگیرد؛ مسیری که میتواند الگوی توسعه پایدار در سایر کشورهای آسیبپذیر نیز باشد.
