تحلیل تازه بلومبرگ نشان می‌دهد فشارهای ناشی از الزامات زیست‌محیطی، اجتماعی و حاکمیتی (ESG) که طی چند سال گذشته شرکت‌های بزرگ نفت و گاز را وادار به کنترل هزینه‌ها، کاهش سرمایه‌گذاری و تمرکز بر بازدهی سهامداران کرده بود، حالا رو به افول است. این تغییر نه تنها باعث بازگشت سرمایه‌گذاران به سوخت‌های فسیلی شده، بلکه نگرانی‌ها درباره از دست رفتن همان انضباط مالی را افزایش داده است.

صنعت نفت و گاز میان دو جهان متناقض

صنعت انرژی جهانی در یک دهه گذشته میان دو نیروی متناقض گرفتار بوده است:

1. فشارهای ESG که سرمایه‌گذاری در سوخت‌های فسیلی را از نظر اخلاقی، مالی و حقوقی زیر سؤال برد.
2. نیاز واقعی اقتصاد جهانی به نفت و گاز که همچنان بیش از ۸۰ درصد انرژی جهان را تأمین می‌کند.

از ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲، سرمایه‌گذاری در پروژه‌های جدید نفت و گاز به شدت کاهش یافت. بنا بر گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، میزان سرمایه‌گذاری جهانی در اکتشاف و تولید نفت و گاز از بیش از ۷۸۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۴ به حدود ۳۴۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۱ رسید؛ رقمی که کمترین سطح در دو دهه اخیر بود.

این کاهش سرمایه‌گذاری نتیجه مستقیم فشار سهامداران، بانک‌ها و صندوق‌های سرمایه‌گذاری برای حرکت به سمت انرژی‌های پاک و کنار گذاشتن پروژه‌های پرریسک سوخت‌های فسیلی بود.

فشار ESG و تغییر ارزش‌گذاری نفتی‌ها

نمونه بارز: اکسون‌موبیل

در مارس ۲۰۲۰، هم‌زمان با اوج‌گیری پاندمی کرونا، سهام اکسون‌موبیل به سطحی رسید که کمتر از ارزش دارایی‌های ملموس شرکت معامله می‌شد. نسبت قیمت به ارزش دفتری (P/TBV) این غول نفتی در آن زمان تنها ۰.۶۵ بود؛ در حالی که میانگین تاریخی این نسبت در ۲۰ سال پیش از آن حدود ۳ برابر بود.

این سقوط آزاد ارزش، نه تنها برای اکسون بلکه برای کل صنعت نفت بی‌سابقه بود. شرکت‌های بزرگ دیگر همچون بی‌پی (BP)، شل (Shell) و شورون (Chevron) نیز با افت مشابهی مواجه شدند.

طبق داده‌های بلومبرگ، در سال ۲۰۲۰ ارزش کل بازار سهام انرژی در شاخص S&P 500 به کمتر از ۲ درصد رسید؛ در حالی که در سال ۲۰۰۸، انرژی بیش از ۱۶ درصد از این شاخص را تشکیل می‌داد.

دوران انضباط مالی اجباری

وقتی سرمایه‌گذاری‌های جدید متوقف شد، شرکت‌های نفتی مجبور شدند اولویت را به کاهش بدهی، بازخرید سهام و پرداخت سود نقدی بدهند.

• شل اعلام کرد تولید نفت خام خود را در دهه جاری کاهش خواهد داد.
• بی‌پی هدف‌گذاری کرد تا تولید هیدروکربنی خود را تا ۲۰۳۰ حدود ۴۰ درصد کمتر کند.
• اکسون و شورون بودجه سرمایه‌گذاری را در پایین‌ترین سطح دو دهه اخیر نگاه داشتند.

این محدودیت‌ها که از سوی تحلیلگران “تنگنای سرمایه‌ای” یا Capital Straitjacket نام گرفت، باعث شد تولید نفت و گاز رشد چندانی نکند و در عوض قیمت‌ها در بازار جهانی از ۲۰۲۱ به بعد جهش یابد.

نتیجه برای سرمایه‌گذاران:

• سود سهام شرکت‌های نفتی به بالاترین سطح تاریخی رسید.
• در سال ۲۰۲۲، مجموع بازدهی سهام انرژی در S&P 500 بیش از ۶۰ درصد رشد داشت؛ در حالی که کل بازار سهام آمریکا افتی حدود ۲۰ درصد را تجربه کرد.

کاهش توجه به ESG در سال‌های اخیر

طبق داده‌های بلومبرگ:

• در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۱، مدیران شرکت‌های انرژی بیش از ۲,۱۷۰ بار در تماس‌های مالی خود واژه ESG را به کار بردند.
• این عدد در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۵ به تنها ۷۵۵ بار رسید.

واژه “انتشار کربن” یا Emissions نیز از ۱,۱۳۲ بار در اوایل ۲۰۲۲ به تنها ۱۸۶ بار در سه‌ماهه اخیر سقوط کرده است؛ کاهش بیش از ۸۰ درصدی.

این تغییر نشان‌دهنده عقب‌نشینی آشکار شرکت‌ها از رویکرد «سبزسازی» و بازگشت به اولویت‌های سنتی یعنی تولید، فروش و سودآوری است.

بازگشت سرمایه‌گذاران به سوخت‌های فسیلی

سرمایه‌گذاران نهادی بزرگ در آمریکا که در ابتدای دهه ۲۰۲۰ با شور و شوق از “خروج از کربن” (Divestment) سخن می‌گفتند، حالا دوباره به بازار نفت برگشته‌اند. صندوق‌های بازنشستگی و دارایی‌های تحت مدیریت (AUM) در حال افزایش سهم انرژی در سبد خود هستند.

آمار شاخص‌ها:

• سهم انرژی در S&P 500 امروز حدود ۲.۹۵ درصد است.
• این رقم در ۲۰۰۸ بیش از ۱۶ درصد بود.
• در حالی که نسبت به اوج گذشته فاصله دارد، اما در مقایسه با کف ۲۰۲۰ (کمتر از ۲ درصد) یک بازگشت محسوس به شمار می‌رود.

نقش منطقه‌ای: اروپا در برابر آمریکا

• در اروپا، فشارهای ESG همچنان قدرتمند باقی مانده است. اتحادیه اروپا با قانون‌گذاری‌های سختگیرانه مانند مقررات افشای پایداری مالی (SFDR) و تاکسونومی سبز سرمایه‌گذاران را ملزم به گزارش‌دهی دقیق درباره تأثیرات اقلیمی کرده است.
• در مقابل، در ایالات متحده، جریان‌های سیاسی و اقتصادی فشار ESG را تضعیف کرده‌اند. بسیاری از ایالت‌های جمهوری‌خواه قوانینی علیه محدودیت‌های سرمایه‌گذاری بر سوخت‌های فسیلی وضع کرده‌اند.

نتیجه این تفاوت:

• شرکت‌های اروپایی مانند شل و بی‌پی بیشتر در معرض فشارهای سبز هستند.
• شرکت‌های آمریکایی مانند اکسون و شورون با آزادی بیشتری به سمت افزایش تولید حرکت کرده‌اند.

داده‌های بازار جهانی انرژی

طبق گزارش اوپک و IEA:

• مصرف جهانی نفت در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۰۲.۴ میلیون بشکه در روز بود.
• پیش‌بینی می‌شود در سال ۲۰۲۵ این رقم به بیش از ۱۰۳.۵ میلیون بشکه در روز برسد.
• تقاضای گاز طبیعی نیز در همان سال به رکورد ۴.۳ تریلیون مترمکعب رسید.

این داده‌ها نشان می‌دهد که علی‌رغم تمام فشارهای زیست‌محیطی، جهان هنوز وابستگی شدیدی به سوخت‌های فسیلی دارد.

نگرانی‌های جدید: از دست رفتن انضباط مالی

تحلیلگران هشدار می‌دهند که با رشد دوباره ارزش بازار شرکت‌های نفتی، همان “انضباط مالی” که در دوران فشار ESG به وجود آمده بود، ممکن است از بین برود.

سناریو احتمالی:

1. قیمت نفت افزایش می‌یابد.
2. شرکت‌ها دوباره به هزینه‌کرد‌های پرریسک در پروژه‌های پرهزینه روی می‌آورند.
3. تمرکز از بازدهی سهامداران به توسعه پرهزینه برمی‌گردد.

این چرخه تاریخی بارها در صنعت نفت تکرار شده است: زمانی که قیمت بالا می‌رود، انضباط جای خود را به ولخرجی می‌دهد.

نتیجه‌گیری: دو روی سکه ESG

• برای صنعت نفت، ESG دوره‌ای سخت و محدودکننده بود.
• اما برای سرمایه‌گذاران شجاع، همان دوران سخت، فرصتی طلایی ایجاد کرد که با خرید سهام در قیمت‌های پایین، سودهای کلان به دست آورند.
• امروز با کاهش فشار ESG، آینده صنعت نفت روشن‌تر به نظر می‌رسد، اما پرسش اصلی باقی است: آیا شرکت‌ها می‌توانند انضباط مالی دوران ESG را حفظ کنند یا بار دیگر به چرخه پرریسک هزینه‌های بی‌محابا بازمی‌گردند؟

منبع: بلومبرگ + آمارهای IEA و اوپک