پس از دههها مقاومت ظاهری جنوبگان در برابر گرمایش جهانی، اکنون افت بیسابقه یخهای دریایی این قاره دانشمندان را نگران کرده است. پژوهشی جدید نشان میدهد گرمای نهفته در اعماق اقیانوس جنوبی به سطح رسیده و چرخهای خودتقویتکننده را آغاز کرده که میتواند هم اقلیم زمین و هم زیستبوم جنوبگان را دگرگون کند.
برای سالها، جنوبگان یا همان قاره قطب جنوب، در مقایسه با شمالگان رفتاری متفاوت از خود نشان میداد. از اواخر دهه ۱۹۷۰ که پایش ماهوارهای یخهای قطبی آغاز شد، یخ دریایی جنوبگان ــ آب شور یخزدهای که هر زمستان پیرامون قاره گسترش مییابد ــ برخلاف یخهای شمالگان کاهش چشمگیری نداشت و حتی در فاصله سالهای ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۵ روندی افزایشی را تجربه کرد.
همین موضوع باعث شده بود بسیاری از پژوهشگران از یخ دریایی جنوبگان بهعنوان «ضربان قلب زمین» یاد کنند؛ سامانهای که بهنظر میرسید در برابر گرمایش جهانی مقاومتر از پیشبینیها عمل میکند.
اما این وضعیت اکنون تغییر کرده است.
از سال ۲۰۱۵ به این سو، وسعت یخهای دریایی جنوبگان با سرعتی غیرمنتظره کاهش یافته و در سال ۲۰۲۳ به پایینترین سطح ثبتشده در تاریخ رسید؛ افتی که دانشمندان احتمال وقوع تصادفی آن را حدود «یک در سهونیم میلیون» برآورد کردهاند.
پژوهش تازهای که توسط گروهی از دانشمندان دانشگاه ساوتهمپتون و دانشگاه نیو ساوت ولز استرالیا انجام شده، نشان میدهد عامل اصلی این تغییر، بالا آمدن گرمای پنهان در اعماق اقیانوس جنوبی است.
به گفته پژوهشگران، دههها وزش بادهای شدیدتر پیرامون جنوبگان ــ که تحتتأثیر تخریب لایه اوزون و افزایش گازهای گلخانهای رخ داده ــ مانند یک پمپ طبیعی عمل کرده و آبهای گرم و شور اعماق اقیانوس را بهتدریج به سطح نزدیک کرده است.
در گذشته، ساختار لایهای اقیانوس جنوبی مانع انتقال این گرما میشد. آب سرد و شیرین در سطح قرار داشت و آب گرمتر و شورتر در عمق باقی میماند. این لایهبندی همچون یک سد طبیعی عمل میکرد و اجازه نمیداد گرمای اعماق به سطح برسد.
اما از حدود سال ۲۰۱۵ این سد تضعیف شد. اکنون طوفانها و بادهای شدید میتوانند آبهای گرم عمقی را به سطح بیاورند؛ فرآیندی که ذوب یخهای دریایی را سرعت میبخشد.
دانشمندان هشدار میدهند این روند وارد چرخهای خودتقویتکننده شده است. آب گرمِ صعودکرده، یخهای بیشتری را ذوب میکند و در نتیجه، شوری آب سطحی افزایش مییابد. آب شورتر نیز سنگینتر است و راحتتر با آب گرم زیرین مخلوط میشود. در نتیجه، گرمای بیشتری به سطح منتقل خواهد شد و شکلگیری دوباره یخ دریایی دشوارتر میشود.
پیامدهای این تحول تنها محدود به تغییرات فیزیکی نیست. اکوسیستم جنوبگان بهشدت به یخهای دریایی وابسته است. جلبکهایی که روی یخها و زیر آن رشد میکنند، منبع اصلی تغذیه «کریل»ها هستند؛ سختپوستان کوچکی که غذای اصلی پنگوئنها، نهنگها، فوکها و بسیاری از پرندگان دریایی بهشمار میروند.
کاهش یخهای دریایی در سالهای اخیر حتی با مرگ گسترده جوجههای پنگوئن امپراتور نیز مرتبط دانسته شده است. این گونه که تقریباً تمام چرخه زندگی خود را بر یخهای جنوبگان میگذراند، در آوریل ۲۰۲۶ رسماً در فهرست گونههای در معرض خطر قرار گرفت.
کارشناسان تأکید میکنند ماجرا فقط به جنوبگان محدود نمیشود. یخهای دریایی این منطقه بخش مهمی از نور خورشید را به فضا بازتاب میدهند و به خنک نگه داشتن زمین کمک میکنند. با کاهش این یخها، اقیانوس گرمای بیشتری جذب خواهد کرد.
همچنین تغییر در گردش آبهای اقیانوس جنوبی میتواند توانایی اقیانوسها برای ذخیره گرما و دیاکسیدکربن را کاهش دهد؛ موضوعی که ممکن است روند گرمایش جهانی را شتاب دهد.
پژوهشگران میگویند جنوبگان در گذشته نقش یک «ضربهگیر اقلیمی» را برای زمین ایفا میکرد، اما اکنون این احتمال وجود دارد که خود به عاملی برای تشدید گرمایش جهانی تبدیل شود.
با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا این تغییرات دائمی خواهند بود یا نه. دانشمندان معتقدند اگر سطح پایین یخهای دریایی در سالهای آینده ادامه پیدا کند، جهان وارد مرحلهای تازه از تغییرات اقلیمی خواهد شد؛ مرحلهای که پیامدهای آن فراتر از مرزهای جنوبگان احساس میشود.
